Neitins en libbensûnderfiningen

Hette Piters Hettema stelt op hege jierren – op 17 septimber 1873 begjint er, hy is dan 76 – út eigen ûnthâld syn oantinkens te boek, mei gjin neislachwurk dat makket. Sa skriuwt er de nammen fan de dûmenys Hendrik de Cock as De Kok, dy fan Jan Kerssies as Kerstius en dy fan Jan Dorenbos as V.d. Bos. Sûnder helpmiddels is er in meinimmende en kundige kronikeur.
Dizze memoires jouwe in yngeand byld fan it geastlik libben fan in steech man dy’t tagelyk ûntwapenjend iepenhertich is. Hy skriuwt boppedat betiden filmys en yn in styl dêr’t men fan opsjocht, want de skriuwer syn oplieding wie syn eigen libbensskoalle, net mear en ek net minder.

hettemakronyk1

Sels opperet er:
Indien ik indertijd aantekening gehouden had van vele bizonderheden, dan zou ik in staat zijn, een behoorlijk boeksken te schrijven. Maar nu zal ik slechts kunnen geven de brokstukken, die in mijn geheugen zitten. Meer dan 78 jaar oud zijnde, is het mij een vreemde zaak, zelfs om aan het schrijven te beginnen; ja te beginnen is mogelijk, maar het ook ten einde brengen is niet denkbaar.

Het woord levensgeschiedenis doet wellicht denken aan iets uitnemends; als zoodanig voldoet mijn pogen noch aan den schrijver zelven, noch aan den lezer. Maar toch ligt er iets aantrekkelijks in, al is het slechts van een eenvoudig persoon, dien men het juist Version daarom ook beter kan toegeven, dat hij vele minder belangrijke zaken aanstipt, om het meest belangrijke duidelijk wholesale jerseys te maken./…/s.5-6

hettemakronykhph
Hette Pieters Hettema, ek neamd Hette Piers, en troch de Bitgumers: Hetteboer

De neiteam fermoanne
Hette begjint mei in wurd oan syn neigeslacht, yn syn foarwurd skriuwt er:
Bij het voornemen om mijn levensgeschiedenis te beschrijven, achtte ik het noodig een kort woord te moeten laten vooraf gaan, vooral ten behoeve mijner jeugdige nakomelingen, opdat zij de vermaning ter harte mogen nemen: ’’Gedenk aan uwen Schepper, in de dagen uwer jongelingschap.”/…/
Slaat het oog op de Schepping. Bij elken blik op het geschapene moet de gedachte aan Gods onbegrijpelijke macht vernieuwd worden, die de oorzaak is van al wat bestaat. Zijne wijsheid, die nimmer af te malen is, blinkt in alles uit, evenals Zijne liefde, die het alles ten dienste des menschen heeft bereid. En wanneer wij dan daarbij letten op de alvermogende elementen, die door Gods vinger bestuurd worden, en die ieder oogenblik in staat zijn, het schepsel te  verbrijzelen, – wie zou dan niet moeten bukken voor de mogendheid des Almachtigen, en zich niet op het allerdiepste moeten vernederen?
Van mijne eenvoudige levensbeschrijving stel ik mij niet veel voor. Toch is het mijn wensch dat het den Heere behagen moge, haar met Zijn zegen te bekroonen; opdat zij, die haar na mijn dood zullen lezen, er eenig nut en leering uit trekken mogen. Dat ik dit werk onderneem, grondt zich op het woord van God, zooals de lezer oordelen kan, als hij Joël 1:3 opslaat, waar geschreven staat: ‘Vertelt uwen kinderen daarvan, en laat het uwe kinderen hunne kinderen vertellen, en derzelver kinderen aan een ander geslacht.’ s.3-4

hettemakronyk2
Raard yn Raarderhim (yllustraasje: internet)

Hette syn oerpake en beppe, Pyter Gerbens en Lolkje Hylkes Wiarda, buorkje op Flânsum ûnder Raard, dêr’t ek dy har jongste soan Hette mei syn wiif Pytsje Sjûks boer wurdt, de pake en beppe fan Hette.
It hoarnleger op Flânsum is no Learewei 24, it stee heart sûnt begjin tachtiger jierren fan ’e foarige ieu offisjeel ûnder Jirnsum. De pleats omfieme 42 pmt (1 pmt = 36,78 are), in middelgrutte greidpleats foar dy hoeke.

Wat Hette en beppe Pytsje lêze
Hette skriuwt oer syn beppe Pytsje:
Mijne grootmoeder was zedig en godsdienstig, ordelijk en nauwgezet, alles moest op zijn tijd geschieden, alles ging er even effen en voorbeeldig. Zij spoorde mij aan tot het lezen van goede boeken en gezette godsdienst./…/ s. 9
Mijne grootmoeder, een zacht en liefdadig mensch, was blijde als ik maar eens las in de oude boeken, die haar man had nagelaten, naar wien ik genoemd was, en vertelde mij dan soms welk een grooten lust die tot den godsdienst gehad had. Ik was in het geheel niet gewoon zulke godsdienstige boeken te lezen, maar ze te lezen zonder belangstelling en toch godsdienstig te zijn, daar kon ik mij wel aan geven. Hieraan had ik het dan ook te danken dat mijne grootmoeder mij een der dier boeken vereerde, onder voorwaarde dat ik het in waarde zou houden en er veel in lezen. Het was Petrus Immens. Destijds was dat voor mij geen groote gift, zooals het mij later door Gods genade tot een gezegend middel is geworden./…/ s.10

Petrus Immens (* 1664 † 1720) wie professor yn ’e teology en ‘zeer getrouw Leeraar en Voorganger in de Gemeinte van Jezus Christus’ te Middelburg.

hettemakronyk3-1hettemakronyk3-2Watch Full Movie Online Streaming Online and Download

It boek dat beppe Pytsje en dy liezen sil De Godvruchtige Avondmaalganger west hawwe. Dat is in wurk yn fjirtjin ferhannelingen, begjinnend mei ‘Over de Natuur des Geloofs’, en fierders epistels oer bygelyks ‘het groot onderscheid, tusschen het Tyd-geloof en het ware zaligmakende Geloof’, ‘De grote Middelaar des verbonds voorgesteld in zyn algenoegzaamheid en gewilligheid’, en einigjend mei ‘Over de betamelijke hoe een Godvruchtige zich weerdig Gode zal gedragen, na het gebruik van het heilig Avondmaal’.
Dit tsjûke boek (574 siden, 15x5x9 sm.) is in griemmank fan uterst stringe learstellichheden en yngeande religieuze sieleroersels. It is bedoeld as opwekking ta in ordintlik en nuttich oangean ta it Hillich Nachtmiel. Gâns aspekten fan ’e nachtmielsgong wurde útienset, op dat gebiet is it in klassyk wurk.
Yn ’e 18e en 19e ieu wie dizze útjefte mandeguod yn otterdoks-protestante rûnten. De earste druk kaam jierren nei de skriuwer syn dea út, yn 1752, mar it boek belibbe werprintingen yn 1753, ’54, ’57, ’58, ’64, ’70, ’76 en ’85. Yn 1802 kaam de tsiende druk út. Mei-ïnoar ferskynden sa’n tweintich printingen.

Immens wie de op ien nei jongste út in húshâlding fan tolve bern. Dy krigen in opfieding dy’t sta seit:
De opvoeding, die zij aan hunne kinderen gaven, was zeer deftig en niet min tederhartig.
Niemand van de kinderen, van den kleinsten tot den grootsten, durfde in tegenwoordigheid hunner Ouderen spreeken. Zelfs de oudste zoon, van de Hooge Schoole te huis gekoomen, bleef met het zelfde gezag aangedaan, en, aan de tafel zittende, sprak niet, tot dat hem zyn Vader zelf daartoe vryheid vergunde en tot hem zeide; Zoon, nu is ’t u geoorloofd te spreeken. (Voorrede, XLVIII)

Sa’t Hette letter mei syn bern en bernsbern omgiet docht dêr út ’e fierte wei oan tinken, sa docht bliken út mûnling oerlevere oantinkens fan syn neiteam.
Hette: Zoo woonde ik twee jaar bij mijne grootmoeder; toen gaf zij de boerderij op en deed de zaken aan den kant, zoodat ik ook weder veranderen moest.
Vooraf moet ik nog mededeelen, dat mijne grootmoeder te Rauwerd woonde. Daar stond toen een oude leeraar, Ds. Liefting bij wien ik ’s winters trouw ter katechisatie ging. Het was in de jaren 1814 en ’15; toen is daar een geheel nieuwe kerk en toren gebouwd, iets wat toen zelden gebeurde.

Fokko Liefsting (hy hiet echt Liefsting, Hette skriuwt wer út syn eigen ûnthâld) wie dûmeny te Raard-Jirnsum fan 1775 oant syn dea yn 1824.

It spul dêr’t Hette en Pytsje op buorken wie in tsjerkepleats dy’t yn dy jierren USB ferkocht waard om oan jild foar de nije tsjerkebou te kommen.
Pytsje, yn 1816 sa’n Gelegenheit seisensantich, sil noch fjouwer jier rintenierje. It boelguod wurdt hâlden op 17 april, yn ’e Ljouwerter krante fan 5 april stiet:

hettemakronyklc1816

Hette syn heit en mem, Piter Hettes Hettema en Tsjitske Tetmans Harsta, buorkje te Sibrandabuorren en letter ûnder Reduzum.
Hette skriuwt:
Mijn vader heette Pieter Hettes Hettema, destijds nog zonder titel, die later door de Fransche wet verplichtend is gesteld, hoewel een ieder zich naar vrije keuze een naam mocht geven. Mijne moeder heette Tjitske Tetmans.

Hette syn mem wurdt letter yn ûnderskate stikken neamd mei de achternamme Harsta of Harstra, nei Harstastate ûnder Raard, it spul dêr’t har skaai sûnt begjin 18de ieu op buorket.
Hette hat it oardiel oer syn âlden by him.

Beiden waren gesproten uit zeer eerbare, godvreezende familien, vooral van moeders zijde. Mijne ouders behoorden tot de Gereformeerde kerk [Ned. Herf. Tsjerke], en waren in een algemeenen zin zedelijk-godsdienstig; doch mijne moeder leefde stil, hoewel voor zoover ik mij herinneren kan, niet onverschillig, daar zij, zooals ik in mijne kindschheid opmerkte, een vriendin was van dat volk, dat den Heere vreesde.
Hun bedrijf was de boerenstand, zonder veel bezitting. Het ging hen ook niet voordeelig, eensdeels, doordien mijn vader veel handel deed in vee, ook op Holland, en daarmede slechte zaken maakte, en ten anderen door de vele bankroeten, die zij leden, en vooral mijne moeder zeer zwaarmoedig maakten. Voor ’t overige was mijn vader als boer zeer voorbeeldig, en gaf hij aan zijne kinderen een uitmuntende opvoeding./…/ s. 6-7
Er werd veel gesproken over de lasten en wetten der Franschen tegen het Huis van Oranje, waar mijne moeder ook sterk aan hing./…/ s. 12
Wij werden kerkelijk opgevoed, wat plichtsbetrachting betreft, en streng naar school gezonden, waar wij naar de toenmalige manier geoefend werden in lezen, schrijven en rekenen, waarin ik zeer vatbaar was en boven velen van mijn leeftijd uitmuntte. s. 7
In het jaar 1824 kwam mijn vader in den ouderdom van 64 jaren te overlijden; zijn heengaan was oogenschijnlijk zeer treurig, daar hij zonder hoop op behoudenis stierf. Twee jaar later stierf ook mijne moeder. Voor haar was meer hoop, dat zij de rust inging van het volk van God, van hetwelk zij tot aan haar ontslapen eene vriendin geweest was. Haar dood was dan ook zacht en kalm. s. 36-37

Hette it hûs út
Hette giet mei trettjin jier út ’e hûs.
Daar ik in groei en ontwikkeling ouder scheen dan ik was, bleef ik niet langer dan tot mijn twaalfde jaar op school, te meer daar ik zoowel het uiterlijk aanzien, als ook het verstand en de bekwaamheid van een jongeling toonde te bezitten. Dit werkte dan ook mede, dat ik reeds met mijn dertiende het ouderlijk huis verliet. Dat ik reeds toen onder vreemden ging had zijn oorzaak niet hierin, dat er geen werk of brood voor mij in mijns vaders huis was; maar mijn broeder [=Tetman], die vier jaar ouder was dan ik, was zeer goedaardig van karakter; ik daarentegen was nog al spits en boos van aard, zoodat wij niet al te best met elkander in vrede konden verkeeren. En toen er dus gelegenheid voor mij kwam om er uit te komen, was mij dit zeer naar den zin. s. 7
Mijne moeder had uit een vorig huwelijk twee voordochters, waarvan de jongste in het huwelijk trad.

Dat binne Elbrich Alberts, dochter fan Albert Sierks, en har man Rients Klazes (Zuidstra). (Sjoch Hettema stambeamke op dizze webside.)
De jongelui huurden een kleine boereplaats onder Oudkerk, gelegen tusschen dat dorp en de Dokkumer Ee.
Met toestemming mijner ouders ging ik als knecht bij hen wonen, tot groote blijdschap van mijn broeder, die zich innig verheugde, dat zulk een kwâjongen op een uur of zeven afstands van het ouderlijk huis verwijderd was. Voor een jongen van dertien jaar was dit echter al een hele stap. Ik kreeg nu meer levenservaring, en meer vrijheid om de wereld te dienen, maar bleef daarbij toch een trouwe kerkganger, en ging ook vlijtig ter katechisatie bij de oude Ds. van Velzen, die destijds leeraar te Oudkerk was. s. 8

Dûmeny Simon van Velzen komt Hette letter ticht op ’e hûd.
Doch mijn verblijf aldaar was van korten duur. Daar ik in het voorjaar bestendig aan de koude koorts leed, ging ik spoedig naar het ouderlijke huis terug, terwijl ook mijne halfzuster, bij wie ik woonde, ziek werd en nog vóór de maand Mei overleed. s. 8

Hette flokt fatsoenlik
Nei in jier ferhiert er him wer as feint.
Een jaar lang bleef ik thuis; maar in het daaropvolgende kreeg ik weêr lust om te dienen, hetgeen ook mijne ouders toestonden. Ik verhuurde mij bij een kleinen, armen boer van Gereformeerde belijdenis; maar ik werd gewaar dat het onzedelijke menschen waren. Bij mijne ouders hoorde ik nimmer vloeken; maar hier was dat aan de orde van den dag en daar ik geen ontwaakte concsientie had en het vloeken niet als zonde kende, begon het van lieverlede mij ook eigen te worden, doch op mijne wijs deed ik het fatsoenlijk. Mijn lust om mij in de ijdele gezelschappen der wereld te vermaken werd gedurig grooter; en daar ik, als dienstbaar jongeling een onderdanig karakter had en daarbij mijn werk goed deed, won ik weldra de achting en het vertrouwen. s. 8-9.

Freze foar de idele merke
Maar bij gelegenheid van kermis en andere ijdele dingen, was uitgaan en voor de viool dansen mijn grootste vermaak, terwijl ik in mijn concsientie nimmer gekweld werd door de gedachte aan het zondige daarvan. Alleen, dat ik mijn geld zoo verspilde, was mijn meeste berouw. Bij zekere gelegenheid echter werd het mij erg benauwd/…/ Ik was twee nachten aan de kermiszwier geweest, en moest nu in den nacht naar huis. Er kwam een ontzettend onweer, vergezeld van donder en bliksem, zoo vreeselijk, dat ik soms als geheel in vuur stond. Doodsangsten en benauwdheden grepen mij aan, te meer daar al mijn leden doortrokken waren van viool en dans. Mijne conscientie was geheel ontroerd en ik vreesde zeer. Toen beloofde ik, mij niet weer zoo schuldig te zullen maken, als ik nu maar bewaard mocht worden. Maar toen ik er gelukkig afkwam en mij uitgeslapen had, was ik alles weder vergeten en bleef ik dezelfde./…/ s. 9-10

Buorker by beppe
Toen ik mijn zestiende bereikt had, kwam ik bij mijne grootmoeder te wonen, die een oude weduwe was en een kleine boerderij had. Daar ik de boerderij besturen moest, had ik het zeer naar mijn zin, vooral omdat ik het in mijn vorigen dienst heel zwaar had gehad, en het leven daar in huis mij niet beviel. Dat onordelijke in gewoonten en levenswijze, was vaak zeer knellend voor mijn natuur, hoewel ik uit onderdanigheid aan mijn heer en meester er mij in geschikt had. Maar welk een groote verandering was dit nu voor mij!
Daar ik over het geheel geen kwaadaardige natuur had, werden zedelijkheid en natuurlijke beschaving mij spoedig meer eigen.
Mijn leven was, toen ik bij mijn grootmoeder woonde, in het algemeen op natuurlijk gebied een voorbeeld van zedelijkheid. Ik was eerlijk en getrouw in het belang van mijne grootmoeder. wat mijne zielsbelangen voor de eeuwigheid betreft, kwam er nooit een ernstige gedachte in mij op./…/
Zoo woonde ik twee jaar bij mijne grootmoeder; toen gaf zij de boerderij op en deed de zaken aan den kant, zoodat ik ook weder veranderen moest./…/ s. 10

‘Wellust en verleiding’
Hette wurdt wer feint: by Jan Durks Valkema, Hette skriuwt Valkenburg.
In het jaar 1816 kwam ik te wonen bij een groote boer, Jan Durks Valkenburg, onder Wirdum. Hij was een geacht, eerwaardig man in de maatschappij; maar wat de godsdienst betreft, voor het oog der menschen niet meer dan zedelijk godsdienstig. Daar was ik zeer geacht, en had een uitnemend voorbeeld om in den burger- en boerenstand bekwaam te worden. Ik ging gerust voort om naar mijn natuurlijke vatbaarheid en oordeelkundige ontwikkeling, alles aan te nemen, wat mij eerbaar voor de menschen maakte. Hiertoe behoorde ook het deelen in al die vermaken, die in de oogen der wereld eerbaar zijn; en daar ik door de achting, die mijn boer mij toedroeg, veel vrijheid genoot, nam ik er gretig deel in./…/ s. 11
Eer ik voortga van mijn bekeeringsweg te verhalen, moet ik er nog even op terug komen, waarom ik in ’t bizonder gedrukt heb op mijn onbekeerlijkheid en zorgeloozen toestand, tot aan mijn twintigste jaar. Dit geschiedde niet om mijzelven tot een voorbeeld te stellen. Integendeel. Het is mij door Gods genade tot schaamte en leedwezen geworden. Ik wilde alleen duidelijk doen uitkomen, het wonder van ’s Heeren vrijmachtige genade en wijze liefde aan mij bewezen, als eerste oorzaak, dat er verandering in mijn leven en werkzaamheden kwam op het oogenblik, toen zonde, wellust en verleiding tot ijdelheid bij mij het hoogste toppunt bereikt hadden./…/ s. 15-16
Wat mijn verandering betreft, kan ik met alle vrijmoedigheid getuigen, dat ik wel niet onmiddelijk, maar toch geheel lijdelijk, door het werk des H. Geestes tot de levensbewustheid gekomen ben , hetzij dan in het algemeenen of bizondren zin; dit is mij van achteren helder geworden.
Men zoude wellicht kunnen vragen, of ik in dezen wel voorzichtig handel, en niet misschien jongelingen aanleiding tot zorgloosheid geef. Hierop antwoord ik, dat degene, wien dit schrijven in handen komt, en zoo uitzinnig en dwaas mocht wezen, mij in dezen tot een voorbeeld te nemen, – wel mag toezien, dat zijn twintigste jaar hem niet mislukt. En gij, jongelingen in het algemeen, bedenkt toch wel, hoevelen er zijn, aan wie geen twintig jaar tijd tot bekeering gegeven wordt. Daarom is het heden de tijd voor u om na te denken, morgen kan het te laat zijn. s. 16

Hette yn triennen
Maar de lust tot godsdienstigheid was mij door gewoonte eigen geworden, en ook wenschte ik door mijn eerbaar gedrag opgang in de maatschappij te maken, vooral om een rijk meisje te trouwen. In de winteravonden las ik wel eens godsdienstige boeken. Mijn boer hield ook veel van lezen, en was lid van een leesgezelschap, dat verschillende boeken, o.a. ook een Bijbelsche geschiedenis, ter lezing gaf.
Op zekeren tijd gebeurde het, dat ik als ik naar gewoonte, uit tijdkorting in een boek ging lezen, waarin voorkwam eene beschrijving van het leven van Jezus. Tot nu toe had ik altijd zonder ernstig nadenken gelezen. Daar begonnen mijne gedachten stil te staan bij het leven van Jezus. Ik hield op met lezen en begon na te denken. Hoe meer ik nadacht, hoe meer bizonder het leven van Jezus mij voorkwam. Al spoedig werd mijn gemoed verbroken en de tranen kwamen mij in de oogen. Met deze gedachte ging ik naar bed, maar kon geruime tijd niet slapen. Hoe meer ik voortging met het leven van Jezus te overdenken, hoe wonderlijker ik te moede werd. Mijn hart werd geheel verbroken. In dezen toestand sliep ik in. Toen ik ’s morgens ontwaakte, was dit onderwerp het eerste waaraan ik dacht, en schielijk kwam de begeerte ik mij op: ‘Och! dat ik zoo kon leven als Jezus!’ Die stille overdenking bleef mij bestendig bij, zoodat er een beslag kwam op mijn anders opgeruimd natuurlijk leven. Ik werd meer en meer gevoelig en begon ook over de dood te denken.
Op een avond was ik eens bij mijne moeder aan huis. Er lag bij haar een boekje op de tafel. Ik sloeg het open en las daarin van de verloren zoon, hoe die met berouw tot zijn vader kwam. Daar werd ik zuchtende onder: och! dat ik ook zoo tot berouw mocht komen! Maar, hoewel mijn conscientie  begon te ontwaken, en mijn ijdel leven mij tot zonde werd, zoo hield ik toch hetgeen in mij omging, zorgvuldig bedekt. Voor mijne makkers, met wie ik ter katechisatie ging, hield ik het verborgen, en zocht daarbij ook voor de wereld nog mijn eer te behouden. Maar was ik in de kerk, dan werd onder het gebed van den leeraar mijn geest verslagen en schreide ik verborgene tranen. Toen was ik een gelukkige huichelaar,/…/ s. 18

Hette lit him oerhelje om mei nei in boelguod om him dêr oer te jaan oan in drinkpartij.
Maar toen ik den volgende morgen tot mijzelven kwam, kunt gij denken hoe ik te moede was. Het was mij alles tot een verschrikkelijke zonde, en ik schaamde mij, dat ik mij zoo gemakkelijk had laten overwinnen./…/ s. 21

Frijsinnigen kontra finen
Ik begon nu ook te letten op dat volk, die vromen en fijnen genoemd werden,/…/ Dezen gingen dan Zondags wel uit naar plaatsen, waar rechtzinnige leeraars stonden,/…/ Ik kreeg begeerte om ook eens met dat volk mede te gaan/…/ Op zekeren Zondag reed ik dan ook met anderen op schaatsen naar Oostermeer, waar Ds. Bekking stond. Ik had bijzonder hooge gedachten van zulk een leeraar, maar zijne prediking viel mij juist niet mede./…/maar toch werd de lust tot de waarheid hoe langer hoe sterker in mijn hart. Vroom en godsdienstig te worden, ook naar het voorbeeld van Jezus, werd steeds meer mijn begeerte en zuchten tot den Heere. Zoo kwam ik in een strijdperk. Alle wereldsche ijdelheden waren mij tot zonde geworden, en gaarne wenschte ik van die gezelschappen af te komen, maar ik wist niet hoe./…/ s. 19-20
Jan Willem Becking Willem Arnoldszoon, is dûmeny te Eastermar fan 1815 o/m 1825.
De anti-gereformeerden werden veelal liberalen, vrijzinnigen of nieuwlichters genoemd, die in het openbaar de leer der Dordtsche vaderen bespotten, ellende en onmacht ten goede, en dus ook de leer der vrije genade ontkenden. Daarentegen predikten zij de leer der algemeene verzoening, d.w.z. dat Christus voor alle menschen zonder onderscheid geleden had en gestorven was, en daarom was verdraagzaamheid hun leus. Sommigen kwamen zoo openbaar voor hun mening uit, dat zelfs de predikant van Arum, dien ik bij mijn zwager, Ds. Hellema te Achlum, ontmoette, verklaarde dat de katechismus in strijd was met het Evangelie, vooral Zondag 23: de leer der rechtvaardigmaking; waarom het noodig was, die herzien.
Ds. de Graaf te Sneek liet een menigte zoogenaamde blauwboekjes drukken, die daarna overal verspreid werden en waarin gezegd werd dat de katechismus en de formulieren wel goed geweest waren voor den tijd waarin zij ontstaan waren, maar nu waren zij als versleten schoenen, die men op straat wierp, om er nieuwe voor aan te schaffen. Zoo waren deze liberalen zelfs voor de allereenvoudigsten te kennen.
De voorstanders der waarheid werden veelal met allerlei spotnamen genoemd en uitgejouwd, zooals dweepers, fijnen, labadisten, enz.; en al wie met dat volk mede ging om rechtzinnige leeraars te hooren, werden bespot en verdrukt. Den arme werd het onderhoud ontzegd en die men drukken kon was de lijder.

De labadisten binne piëtistise leauwigen dy’t yn mienskip fan guod yn in koloanje te Wiuwert byinoar wenje (bloeitiid om 1680 hinne), neamd nei de stichter Jean de Labadie (1610-1674), earder dûmeny te Middelburg, dy’t him fan ’e Grifformearde (=Herfoarme) tsjerke ôfskiedt. De labadisten stribje nei befynlik leauwen: gewaarwurding yn it gemoed fan mienskip mei God.
De earmesoarch wie yn ’e 19de ieu, neist de Nederlâns Herfoarme Tsjerke, yn hannen fan it saneamd ‘Burgerlijk Armenbestuur’, fan gemeentewegen regele. De bestjoerders wienen meast begoedige liberale boeren.
Ik denk dat al wat toen liberaal was, thans modern heet, maar die thans geen modernen heeten, zijn daarom nog niet rechtzinnig. Volgens mijne meening staat een derde partij tusschen beide in, die wel voor orthodox wil doorgaan, maar die met veel schijnbare rechtzinnigheid in den grond de zuiver rechtzinnige leer bestrijden, zooals die uit gedrukt is in de katechismus, de formulieren, de 37 geloofsartikelen en de 5 artikelen tegen de Remonstranten.
En het is niet zonder reden te vreezen, dat er een partij onder de belijders der waarheid zal opgroeien die de gezonde leer der waarheid niet zullen kunnen verdragen; de tijd zal het leeren. De booze mensch is nog altijd bezig om zeer bedektelijk onkruid onder de tarwe te zaaien, daarom zij het wachtwoord: waakt! s. 40-42

 

(1818) Hette op Harsta

Op Alde maaie, de 12de, 1818 komt er op Harstastate, de âlderspleats fan syn mem, dêr’t syn omke Hotze Tetmans Harsta (* Raard 1768, † Dearsum 1834, ek neamd Harstra) op buorket.

Daar deed zich op eenmaal, naar ’t scheen, in den weg der Goddelijke Voorzienigheid, een gelegenheid voor mij op, die mij zeer begeerlijk was. Ik had een oom /…/ een man die bekend stond een vrome te zijn en den Heere te vreezen. Hij was weduwnaar/…/
Mijn oom was nu alleen, en had een groote boerderij; daarbij was hij bezocht met toevallen, zoodat het voor hem niet geraden was alleen te zijn. De familie verlangde dat ik bij hem wonen zou, vooral om zijne boerderij te besturen. Men kan zich voorstellen welk een begeerlijke zaak dit voor mij was. Er werd dan ook met mijn oom een accoord gemaakt /…/ s. 20
Ik had mij van deze verandering veel schoons voorgesteld, en hierin werd ik, wat het uitwendige leven betrof, ook niet teleurgesteld.Wel had ik geen drukken dienst, maar ook een schoone gelegenheid, al naardat ik tijd had, om te The lezen, er mijn oom een voorraad beste oude boeken had. [Dizze lêste sin rint net, mar dat kom net faak foar]
Spoedig begon dan ook daarin te lezen en kreeg daar zulk een lust in, dat ik geen enkel ledig oogenblik liet voorbijgaan. Ik begon nu ook nu en dan een boek voor mijzelven te koopen; en toen ik een half jaar bij mijn oom gewoond had, had ik reeds groote vorderingen in mijn godsdienstig leven gemaakt./…/
In ijver voor de waarheid nam ik van tijd tot tijd sterk toe; met de wereld had ik niet veel te doen; mijn zondige natuur en diep bederf leerde ik meer bij ervaring kennen, en ik had een innigen afkeer van de zonde, zoodat ik de minste ijdelheid in anderen niet kon verdragen. Ik had daarom ook veel verdriet van mijne zuster, die als meid bij mijn oom woonde, maar in onverschilligheid leefde en zeer lastig was. s. 21-22

Hette syn suster Albertsje (1794-1852), trout yn 1821 mei Sytse Thomas Dotinga (sjoch stambeamke).

Ik begon nu ook de gebreken van mijn oom op te merken, dien ik gemeend had, zonder uitwendige zonde te leven. De ervaring leerde mij echter het tegendeel. Hij kon soms zeer driftig en boos worden, en eens zeide hij mij, dat hij zoo kwaad was geworden op een bedelaar, die hem uitschold, dat hij met een heftig vloekwoord tegen hem uitgevaren was.
Het bevreemde mij, dit van mijn vromen oom te hooren, maar des te meer kreeg ik groote gedachten van mijzelf. Ik meende dat ik hem al vooruit was in heiligheid. Ik was dus in een half jaar al zeer vooruitgegaan. Maar ik was bekeerd geworden zonder dat ik den weg tot verlossing kende. Ik spreek hier zooals het mijn ervaring was. Maar wat het wezen der zaak betreft, dan kan ik van achteren niet anders gelooven, of het zaad der wedergeboorte, het beginsel des eeuwigen levens, was door een daad des Heeren in mijn hart gewrocht. Het komt mij voor, dat er met reden onderscheid gemaakt moet worden tusschen levenswezen en levenservaring./…/ s. 23
In dien tijd kreeg ik het boekje van Petrus Immens in handen, dat mijn grootmoeder mij geschonken had, en las dat met veel ernst een belangstelling. Alles wat ik daarin las nam ik zoo gelovig op, alsof het onfeilbaar was. De hoofdzaak, die ik daarin vond, was een duidelijke aanwijzing, dat een zondaar onmogelijk tot God den Vader kan komen, dan alleen door Jezus Christus, de Zaligmaker. dat was mij een onvergetelijke waarheid, die verandering gaf in mijn gemoedswerkzaamheden. In plaats van, zooals vroeger, den Vader om genade te bidden, smeekte ik nu den Heere Jezus, of Hij mijn Zaligmaker wilde wezen, ik zou dan niet meer vreezen, al werd ook de geheele wereld in eens verwoest./…/ s. 24-25

Hette hat ferkearing
In het laatste For jaar toen ik te Wirdum woonde, had ik verkeering gekregen met een meisje, eene dochter van Doeke Wiegers Hellema, die een zeer achtbaar man was, van eerbare familie en ook der waarheid toegedaan. Dit meisje was ook van jongs af belangstellend geweest, en beminde het volk dat de Heere vreesde, terwijl zij geheel afgetrokken van de wereld leefde. Deze verkeering werd van lieverlede inniger, niet alleen naar de natuur, maar ook in betrekking tot de waarheid. Och, ware dat maar zoo onafgebroken voortgegaan, wat zou ons een jammer en ellende bespaard wezen!

Gryt komt ek by omke yn. Omke wol nei twa jier de pleats wol oan Hette en Gryt oerdrage.

Men kan denken hoe wij daarmede in ons schik waren. Wij stelden ons Welcome! voor dat dit wel zou lukken, en dan kon de oude man bij ons blijven, die ook gaarne op zijn geboorteplaats wilde sterven/…/We hadden echter een tegenpartij in de familie waaraan mijne zuster getrouwd was. De vader van haar man, was als kerkvoogd een groot vriend van Ds. v.d. Bosch, die ons zeer vijandig was, omdat wij niet met hem in de leer verenigd waren. Deze stelden te zamen alles in de weer om ons tegen te werken en bij den landheer zwart te maken. Zij vertelden in het publiek, dat ik met mijn oom bedriegelijk gehandeld had, en daarom ook gezocht had den landheer te misleiden. De predikant liep op den weg, om dit goddelooze stuk overal te vertellen/…/weldra bleek het dat deze weg voor ons afgesneden was, en onder vele bedenkselen werd het openbaar, dat mijne zuster en zwager [Albertsje en Sytse Thomas Dotinga] huurders werden. Zij hadden gedacht dat mijn oom bij hen zou blijven wonen, maar deze had in ’t geheel geen zin in zulk een lichtzinnig huisgezin te zijn.

Mei ‘Ds. v.d.Bosch’ bedoelt Hette grif dûmeny Jan Do(o)renbos . Dy stiet te Dearsum en Poppenwier fan 1806 oant syn dea yn 1827. Dorenbos is in âlde bekende fan him, want dy makket er as opslûpen jonge mei (Dorenbos stiet fan 1800 oant 1806 te Sibrandabuorren). De skoanheit fan Albertsje, Thomas Sytses Dotinga, (Raard 1770-1826), is boer en belestingûntfanger fan Raarderhim.
Fan in soan fan omke Hotze , Sanne en syn frou Tryntsje Piters Reen, kinne Hette en Gryt in pleats hiere, in healoere fierderop ûnder Dearsum. Omke ferkeapet syn beslach fee en reau oan har en lûkt by har yn. Hette is no sels echt wholesale jerseys boer; hy hat santjin kij, in hynder, wat keallen en skiep.

Under ’t seewetter
Op 4 en 5 febrewaris 1825 brekke de seediken troch.

/…/ook bij ons stroomde, door een hevige Z.W. wind, alles onder. Als razend stoof het water over alles heen, zoodat binnen twee uur tijds niets te zien was, dan een barre zee. In dien nacht werd het water zóó hoog dat het over den rijweg stroomde. In onze schuur stond wel 1 1/2 voet water, maar de beesten konden wij nog op den stal droog houden.

Yninting: kwea foarbehoedmiddel
Hette en Gryt moatte neat fan yninting ha. Hette syn heit earder ek al net:
de invoering der koepok inënting, als voorbehoedmiddel tegen de natuurlijke pokken, uitgevonden door zekeren Jenner, in de geschiedenis wel bekend, ’t geen Neitins veel twist en verdeeldheid onder het volk veroorzaakte. s. 12-13

Edward Jenner (1749-1823) Ingels arts en sjirurch, ûntwikkele it pokkefaksine op basis fan kopokken. Nei’t de sike it tige besmetlike firus skipe hat krijt dy nei tolve dagen hege koarts. Op ’e hûd komme blaaskes, nei iepenspringen bliuwe dêr groeden fan oer. De oerlibjenden gean fierder mei in pokkerich gesicht. Yn Nederlân wurdt yn 1818 op ’e skoallen yninting ferplichte steld.
Hette syn heit krijt yn Hette syn jonge jierren al skeel om yninting mei dûmeny Tjalko Wassenaar, dy’t fan 1806 oant syn dea yn 1839 te Sibrandabuorren-Tersoal stiet.

Nog zeer goed herinner ik mij als jongen een twistgesprek tusschen mijn vader en Ds. Wassenaar bijgewoond te hebben, waarbij de dominé zoo boos werd, dat hij zeide: “Als het maar een middel is van bate, al was het dan ook ’stof’ van den duivel, daar geef ik niets om.”
Maar wat gebeurde? Dienzelfden avond kwam er bericht, dat er eene dochter van hem, die ingeënt was, in een zware koorts lag, met een opgezwollen arm. Den volgende morgen was zij reeds een lijk. Zoo toont de Heere soms duidelijk, dat Hij zich niet laat bespotten. Die geschiedenis is mij altijd bijgebleven in betrekking tot de vaccine. s. 13

As Hette syn soan Tetman sa’n fyftich jier letter prinsipieel wegeret om syn dochterkes en himsels ynintsjinje te litten tsjin de pokken, moat Tetman dat lykwols sels mei de dea bekeapje.

Hette ferdjippet himsels yn it faksinefraachstik.Watch Full Movie Online Streaming Online and Download

Dr. Capadose gaf een werk in het licht over de koepok inenting: De vaccine bestreden door de Rede, de Geneeskunde en den Bijbel. Wijl ik, indien mijn kinderen zouden schoolgaan, ook met de vaccine in aanraking kwam, las ik dit werk met groote belangstelling. Onze schoolmeester was een verstandig man, en die ook de rechtzinnige leer toestemde; maar over de inenting konden wij het samen niet eens worden./…/ s. 40

Abraham Capadoce (1795-1874), arts, bekeart him as (Portugese) joad ta it kristendom. Hy heart ta it Reveil, dat him ferset tsjin de liberale tiidgeast. Hy is fûl tsjin yninting, skriuwt dêr seis boekjes oer, ûnder it motto: ’Die gezond zijn, hebben de medicijnmeester niet van node, maar die ziek zijn’ (Luk. 5:31).
It binne yn Nederlân benammen joadse medisy dy’t de faksinaasje befoarderje, Capadoce earst ek, mar nei syn bekearing is er de oare kant oer.
Yn 1866 bedankt er foar de, yn syn eagen, ûnrjochtsinnige Nederlâns Herfoarme Tsjerke, mar hy slút him net oan by in oar tsjerkegenoatskip.

It hierkontrakt dat Hette en Gryt hawwe, sil nei sân jier ferlingd wurde. Mar dat wurdt opkeard troch de faksinekwestje.

De leeraar met den kerkeraad en de kerkvoogden onzer gemeente waren zeer partijdig tegen ons gezind, hoewel mijne vrouw en ik beide leden der gemeente waren en er op ons gedrag niets was aan te merken. Dat we echter met de leer des predikants niet vereenigd waren werd ons zeer ten kwade geduid, en daarom werden er listige plannen beraamd om zich op ons te wreken, die ook met wijs beleid werden uitgevoerd.
Het was in het zevende jaar dat wij op de plaats woonden. Met de eigenaren konden we uitmuntend over weg, en de huur betaalden we op tijd. Ik had reeds met mijn neef gesproken om de plaats opnieuw te huren; doch deze zeide, daar was geen haast bij, we hoefden ons niet te verontrusten. Dit duurde enige weken, toen werd het openbaar, welke listen er beraamd waren. Het was reeds bekend geworden, dat ik een sterke bestrijder der koepok-inenting was, en nu werd dat middel aangegrepen om mij te beproeven. Het vuur werd heet gemaakt. De rechte man was gevonden om mijn beide landheeren duidelijk te maken, dat zij mij zeggen zouden: dat ik blijven kon, wanneer ik mijn kinderen liet inenten, anders moest ik de plaats verlaten. Deze lieten zich vangen in den strik des boozen en gehoorzaamden om des voordeels wil, ten einde de vrienden [’vrienden’ hjir yn ’e betsjutting fan sibben] die zij achten, in het vuur te werpen. s. 42-43
Als ik nog aan het lot van die goedaardige menschen denk, heb ik innig medelijden met hen, te meer als ik bedenk, wat ik thans nog zijn mag, en wat van hun beider levenslot is geworden, en dan verwonder ik mij over ’s Heeren wegen. Beiden zijn Concorso al lang in de eeuwigheid, en wat hun lot dáár is laat ik voor den Heere. Zij waren de rechtzinnige leer en het volk toegedaan.

Sanne en Tryntsje binne ek ôfskieden, Sanne is âlderling te Dearsum.

Mijn neef had geen kinderen, maar wel een groote bezitting; doch is geheel in armoede gestorven.
Mijn neef kwam, toen de plannen des boozen uitgevoerd moesten worden, bij ons met een droevig gelaat. Na over een en ander gesproken te hebben, moest het harde woord er uit. Hij zeide wat er van ons gevorderd werd. Uit innige liefde ried hij ons tot de inenting te besluiten, nu wij er toe gedwongen werden; want hij wilde ons gaarne op de plaats behouden, Ik antwoordde hem, dat mij dit zeer bezwaarlijk toescheen, maar dat wij er ons op bedenken zoude. Ik deelde het ontvangen bericht aan mijn vrouw mede, en de lezer kan denken dat wij in ’t eerst over deze zaak zeer verslagen waren. Maar de Heere gaf ons kracht om staande te blijven, en ons gewillig over te geven, dies werden wij gesterkt in ons vertrouwen op God, zoodat mijn vrouw zeide: dat kan onmogelijk gebeuren.
Des Heeren wegen zijn wonderbaar, als men het van achteren beziet. Wij hadden toen een knecht van Hallum, een neef van mijne vrouw, wiens ouders [Ytsje Wigers Hellema en Tjitze Gerryts Memerda] op de Hallumer mieden als boer woonden.

(1829) Kike en Hette nei Hallum

Ik had in de courant gelezen, dat er een plaats onder Halllum te huur was, op de Noordermieden, en onze knecht kende die als een beste. Toen ik in de courant zag dat er nog tijd was ons in den weg te stellen, kreeg ik een aanwijzing in mijn gemoed dat die plaats onze bestemming was. Ik sprak er met mijn vrouws vader over, en die ried ons aan om de plaats terstond te bezien, hetgeen gebeurde. Intusschen deden de eigenaars van onze plaats al het mogelijke om ons te bewegen toe te geven; doch het vermocht niets en wij bleven volharden in onze overtuiging, en mijne vrouw nog wel zoo sterk als ik./…/ s. 44

hettemawierdsma6
Wierdsmastate op ’e Noardermieden ûnder Hallum
(foto: Argyf Gerben Kooistra, de boer dy’t der no op buorket)

De húshâlding ferfart âlde maaie 1829 nei Wierdsmastate op ’e Noardermieden ûnder Hallum (no Noardermiedwei 10).
Dêr komme Hette en Gryt wer tsjinoer de hurde feiten fan de yninting te stean.

In het eerst ging alles heel voorspoedig, en alle bezwaren werden zonder moeite opgelost. Het geld dat wij noodig hadden, om onze nieuwe en veel grootere plaats behoorlijk in te richten, werd ons gedeeltelijk aangeboden door een welmeenende vriend die ons, enkel op vertrouwen 1500 gulden leende.
Mijn neef, die tegen zijne overtuiging in, ons had moeten verdrijven, liet ons ook in vertrouwen het geld van zijn vader behouden. Mijn schoonvader leende ons 1800 gulden tot voorschot; zoodat wij 55oo gulden, geleend geld, in onze boerderij gingen zetten. Dit was wel wat gewaagd, maar het ging alles zoo gemakkelijk, dat we duidelijk konden zien, dat Gods Voorzienigheid met ons was. s. 44-45
Den 12den mei 1829 vertrokken wij naar de bestemde plaats en begonnen onze boerderij, door ’s Heeren goedheid, in welstand. Spoedig kwam ik alweder in strijd met de pok-inenting. Ik zond mijn kinderen te Wanswerd naar school, welke plaats het dichst bij was. Een vierendeels jaars ging dat goed; maar op zekeren dag kwamen onze kinderen uit school vluchtende thuis, als of de dood hen op de hielen zat. Wat was er gebeurd? De dokter was in de school gekomen, om de nog niet ingeënte kinderen te vaccineren. Van dat oogenblik af hield ik de kinderen thuis; en hoewel de meester niets onbeproefd liet, om mij tot een andere overtuiging te brengen, werden we meer en meer van het tegenstrijdige der inenting overtuigd, ook door hetgeen Dr. Capadoce daarover geschreven had.
In christelijk geloofsvertrouwen volhardden we dus in ons gevoelen, en nooit heeft dan ook weder een van de negen kinderen, die we grootbrengen mochten, de openbare school bezocht, terwijl ik tot roem van Gods genade en goedertierenheid mag getuigen, dat niet een hunner is beroofd gebleven van het noodzakelijke, om zich in den burgerstand te kunnen redden.

De doarwarders
Tot zoover waren wij staande gebleven, maar er was nog een weg van beproeving ophanden, die niet door menschen maar door ’s Heeren hand veroorzaakt werd. Wij moesten wel in ’t bizonder deelen in de tijden van tegenspoed. In de jaren 1830 en ’31 viel er veel regen en was er zulk nat weder, dat niet alleen veel hooi op de landen verrotte, maar ook de galziekte woedde kwaadaardig onder het vee. Dit was niet alleen zoo onder de schapen, bij welke dit meermalen voorkwam, maar ook onder de koeien, zoodat we in één jaar dertien koeien aan de gal verloren. Dit drukte ons zwaar, daar wij hierdoor veel schade leden in ons gemaak. Hierbij verloren we onze geheele kudde schapen, 40 à 50 in getal; er bleef niet één over. Hierdoor raakten we achteruit in het betalen der huur; en nu kwam weder, gelijk dit vroeger ook al eens het geval geweest was, de gewetensvraag in mij op: hoe zijn wij hier gekomen? Deze vraag benauwde mij somtijds, als ik bedacht, dat ik mij wellicht in den weg vergist had.
In de eerste jaren werden wij door den voogd, van wien wij de plaats gehuurd hadden, nog al getroost. Maar toen wij in het derde jaar meer dan 2000 gulden ten achteren waren, sprak hij ons drfingend aan om volledige betaling der huur. Mijn schoonvader vond er bezwaar in ons te helpen, en wie zou reden kunnen vinden hem dit kwalijk te nemen? Zoo liep alspoedig de zaak vast en werd ik rechterlijk aangesproken om de zaak te likwideeren. Daar ik bij niemand hulp krijgen kon, werd door twee deurwaarders onze geheele boedel in beslag genomen. Wij hadden bij niemand schuld dan alleen bij den landheer, en de boerderij stond geheel informa, zooals het behoorde. We hadden bij de vijftig koebeesten op stal in volle fleur, zoodat de deurwaarders verbaasd stonden over zulk een boedel. Doch daar alle hulp afgesneden was en de advocaat Albarda dreigde voort te zullen gaan om ons in rechten te vervolgen, konden we niet anders denken, dan dat wij op het punt stonden van meer dan arm te zullen worden. s. 46-47

Hette twifelet
Daar mijn gansche levensweg in het stuk van de vaccine begrepen was, begon ik te twijfelen, of ik in deze zaak wel recht handelde. Dit bracht mij tot ernstig onderzoek, en ik bad den Heere, dat Hij mij licht mocht schenken, om te weten wat ik al of niet naar Zijn welbehaaglijken wil in dezen gedaan had. Het behaagde den Heere onze smeeekingen te verhooren;ik mocht met den psalmdichter betuigen: ‘’ was uitgeteerd, maar Hij zag op mij neder’; daar de Heere mij zooveel licht gaf in de zaak der vaccine, dat de inenting niet gepaard kon gaan met een onbepaald geloofsvertrouwen, en dus niet ’s Heeren goedkeuring wegdragen kon. Ik werd hierdoor zóó gerustgesteld, dat, al moest ik ook voor mijn geheele leven arm worden, ik wist dat we in den weg des Heeren waren, zoodat daardoor het drukkende van mijn kruisweg aanmerkelijk verlicht werd, al was het ook dat de weg nog donkerder moest worden.
Er werd gebruik gemaakt van het recht. De plaats werd voor de overige jaren publiek te huur geveild. Dit geschiedde tot tweemaal toe; maar de uitvoering der zaak werd kennelijk verhinderd, daar er tot beschaming toe niet één huurder kwam opdagen.

hettemakronyklc1832
Advertinsje yn ’e Ljouwerter Krante fan 20 maart 1832

Benaud lot yn ’e lotterij
Ik behoef mij niet te schamen om in ’t openbaar te betuigen, dat we algemeen geacht werden als brave burgers in de maatschappij, zelfs bij vijanden der waarheid. Mijn buurman kwam mij aanraden, om mij zoveel mogelijk te redden door zooveel van den boedel te verbergen, als ik kon. Maar dat was ons om het oneerlijke van de zaak, onmogelijk; neen, dan maar liever arm. Later kwam hij met een andere listige verzoeking, en wel om in de loterij te gaan spelen. Hij wees mij op het voorbeeld van een braaf man, die daardoor geholpen was. Nu was ik altijd tegen de loterij geweest; maar door gedurig daaraan te denken, werd ik gemeenzaam met die zaak, en men kon immers niet weten welke middelen de Heere wilde gebruiken tot uitredding van Zijn volk. En daar in mijn hart een geheime hoop lag dat de Heere redding geven zou, peinsde ik er zoolang over om in de loterij te spelen, dat ik eindelijk meende, dat dit Gods goedkeuring zou wegdragen.
Zoo nam ik dan een lot in de staats-loterij. In den eersten tijd kon ik nog al gedwongen bidden, dat God er zegen op mocht geven; maar het werd mij hoe langer hoe meer benauwd om het hart, en toen eindelijk mijn nummer er met een
niet uitkwam, was ik zeer verblijd. Dit was een weg van verzoeking, maar ook tot leering voor mij./…/

Hoe mijne vrouw en ik dien winter hebben doorgebracht, kan ik niet beschrijven. Onze toestand was wel drukkend voor het vleesch, maar onder alle dingen werden we getroost door de zekerheid, dat we in den weg des Heeren waren, en zeker verwachten mochten, dat Hij voorzien zou, gelijk het ook eindelijk gebeurde. s. 48
Daar het merkbaar verhinderd werd de plaats te verhuren, werden zes weken voor Mei de harten geneigd tot het beramen van plannen, tusschen onze wederkeerige familie-betrekkingen. Toen alzoo ’s menschen raad ten einde was, werd het des Heeren tijd om te werken. Na veel beraad werd er een nieuw akkoord getroffen, waarbij wij voor de 4 jaar huur 1000 gulden verlichting kregen. Onze bloedverwanten zouden het achterstallige aanzuiveren en dit werd ons, ofschoon wij de gemaakte onkosten, ten bedrage fvan f 600.- moesten betalen, ten voordeel. Van toen af heeft de Heere gezegend en het zóó gemaakt dat wij, ofschoon ik nog met vele bezwaren op min levensweg te worstelen hebben zou, sedert dien tijd onze groote schulden konden afdoen, zoodat er geen stuiver onbetaald is gebleven, zoowel aan familie, als aan vrienden en vreemden./…/ s. 49
In het laatste jaar huurde ik de plaats weder in voor 7 jaar; /…/Ik was hierover zeer verblijd, maar met mijne vrouw was het geheel anders. Die was gedurig bezwaard over de omstandigheden, ofschoon zij er geen reden voor wist op te geven.

It gemoed fan Gryt
Het ging nu alles weder gezegend; ik kon dus ook dezen toestand niet begrijpen, maar schreef het toe aan haren lichaamstoestand, daar zij eerstdaags weder een kleine verwachtende was. Wat het gemoedsleven mijner vrouw betrof, verkeerde zij volstrekt niet in een droefgeestige stemming, maar was doorgaans belangstellend en opgewekt. Zij deed soms ’s zondags nog al groote reizen met mij om rechtzinnige predikante te hooren, zoals Ds. v. Velzen te Drogeham, en toen later die predikant, alsmede Ds. de Kok  te Ulrum, om der waarheid wil vervolgd en verdrukt werden, deelde zij daarin met nog meer belangstelling dan ik. Zij streed moedig voor de waarheid, en was mij vooruit dit openbaar te bewijzen, bij de gelegenheden die ons daartoe geschonken werden. Hierdoor toonde zij beslist den strijd te hebben aanvaard, en liever met Mozes kwalijk gehandeld te willen worden, dan de schatten der wereld te bezitten. s. 50

Begekke en bedrige
In het jaar 1835 was Ds. de Kok op zekeren Zondag te Leeuwarden om daar te prediken in het huis van J. Meijering. Ik was daarmede in kennis gesteld, daar ik met Meijering veel veel broederschap hield.

320px-Hendrik_de_Cockcock
Ds. Hendrik de Cock (Veendam 1801-Grins 1842) Nederlâns Herfoarme dûmeny te Ulrum (yllustraasje internet)

Dizze De Cock – syn famylje is betiden wol even oars – is otterdoks-kalvinist, hy leit de klam op de erfsûnde – en op folle mear. Dat wurdt him net yn tank ôfnommen. Troch syn krityk op kollega-dûmenys wurdt er skorst en út syn amt set, tsjin de wil fan syn eigen tsjerkeried yn.

Hy, en syn folgelingen mei him, skiede har ôf op 13 oktober 1834. De Cock giet foar trije moannen de gefangenis yn fanwegen rêstfersteuring. Yn koarte tiid rint it oantal fan syn meistanners yn noard-Nederlân yn ’e tûzenen.
It fromme folk rint fier mei him wei en rint him letterlik achternei. Hette ek.
Is ‘folgeling’ eins wol in goede beneaming yn dizzen? De foargonger en syn folgelingen, de hoeder en syn skiep, binne yn dizze beweging oer it generaal lju dy’t sels elk foar oar neitinke – en yn geastlik opsicht eigen wegen oer en wer begeanber meitsje. Dy folgelingen binne sadwaande yn dat opsicht gjin ‘skiep’ dy’t mar klakkeloas achterinoaroan sûnder op noch om te sjen itselde smelle paad betraapje.
Neat tenei sein oars fan dy skerpe skiepkes en har lamkes, dy’t yn it lân mar al te goed witte wat se dogge – de diken en greiden kreas keal hâlde.

Mijne vrouw had een sterk verlangen derwaarts te gaan; maar ik was wel wat beschroomd, daar men niet alleen bij dergelijke gelegenheden hoorde van bespotting maar ook van belediging. Wij reisden echter naar Leeuwarden. Toen wij bij het huis van Mijering kwamen, waren daarbuiten al eenigen van het ruwe volk verzameld. Wij dachten zoo het huis binne te gaan, maar de deur was gesloten. We klopten aan, maar kregen geen gehoor, daar de vergadering boven op den zolder gehouden werd. Terwijl wij daar stonden, werd het gemeene volk al talrijker voor het huis en hoorden we allerlei scheldwoorden, bespottingen en bedreigingen. Doch wij gingen stil weg zonder iets te zeggen en zochten bekende vrienden op, die ons in huis namen tot ’s namiddags toe. Dien middag werd er weder door  Ds. de Kok gepreekt, en wij waren mede onder de toehoorders; gelukkig liep dit zonder beleediging af. Dit was de eenige keer dat mijn vrouw Ds. de Kok kon hooren, wijl haar levensstrijd bijna vervuld was, dat haren indruk van dood en hel zoo spoedig reeds werkelijkheid worden zou. s. 50-51

Kike siik
Het was in het begin van Nov. 1835, dat wij op zekeren namiddag, na de anders drukke werkzaamheden, een weinig rustig bijelkander zaten. Wij spraken met opgewektheid over onze eeuwige belangen, en werden er bij bepaald hoe wij van het oogenblik af, dat wij elkander hadden leeren kennen vereenigd waren geweest in belang voor de eeuwigheid. Ook spraken wij over de wegen die de Heere met ons gehouden had van den tijd onzes huwelijks af, enwelke weldaden de Heere ons geschonken had, niettegenstaande de vele tegenspoeden en beproevingen, en hoe dat nooit eenige twist, maar altoos liefde en eendracht in het natuurlijke, maar bovenal in het geestelijke, tusschen ons tot nu toe geheerscht had. Toen wij dienzelfden avond bij elkander zaten hevige ziekte volgde, waaraan zij den 4den December overleed. s. 51
Zij was in haar leven zeer voorbeeldig en nauwgezet in den godsdienst, maar ondervond veel bestrijding in hare hoop, daar zij voor zelfbedrog vreesde. Altijd was haar zeggen: het moet waarheid in het hart zijn. In het begin harer ziekte had zij nog al met dien strijd te kampen; maar later gaf zij met groote vrijmoedigheid rekenschap van de hoop, dat zij als een groote zondares geloofde dat Jezus haar verlost had. Toen ik zag dat haar einde begon te naderen zag ik zooveel heerlijkheid in haren dood, dat ik verlangde met haar te sterven. Ik zeide dat ik haar spoedig volgen zou. Werkelijk dacht ik ook dat het zoo zijn zou. Ik zag haren overgang van den tijd in de eeuwigheid, van alle smart en droefheid verlost en daarbij het ingaan in de vreugde des hemels. Dit alles scheen mij zoo nabij te wezen, alsof het nog slechts een oogenblik duren kon. Dit waren de laatste woorden die ik in ’t bizonder tot haar spreken kon. Zij kon niet meer spreken; een korten tijd daarna ontsliep zij zacht in het volle geloofsvertrouwen op haren Heer en Zaligmaker.
De Heere gaf mij zooveel tegengift in mijn smart dat zelfs de zeer nauwe huwelijksband voor mij werd losgemaakt, daar de onverbreekbare band des geestes alles overtrof; en de kortheid waarmede mijne ziel vervuld werd, verzachtte ook mijn druk zeer veel./…/En hoewel droefheid mijn hart vervulde bij het gemis van zulk eene dierbare vrouw, zoo was tegelijk blijdschap des harten mijn deel over haar zalig heengaan. s. 52-53

Heites neibijheid
Gryt har heit, Doeke Wigers Hellema, docht wiidweidich ferslach fan har sykte en ferstjerren yn syn deiboek.
Yn syn neilitten skriuwen lit Doeke him kenne as in heel oar man as syn skoansoan Hette: gemoedlik, myld en evenredich, net wetich. Doeke skriuwt:
21 novimber: Bevorens den 13 kregen wij berigt: dat onze dogter op Hallumer mieden zeer onpasselijk ware, en indien het erger wierd, dat men ons daarvan zoude berigten. Een hunner zoontjes kwam ons den 17 berigt brengen dat zijne moeder erger wierd. Ik trok ’s avonds met hem in het Hallumer schip derwaarts, en bevond haar in een bedenkelijken toestand, ik waakte ’s nachts bij haar, en ’s anderen daags den 18 ’s avonds om 8 uur verlostte zij door hulp van den chirurgijn en vroedmeester P. Gosling te Hallum van een ontijdig, dog levendig zoontje, sedert schikte zich haar toestand tot beterschap, althans toen ik haar den 19 ’s morgens verliet en naar huis trok; gister den 20 berigte mijn zwager [=skoansoan Hette] haar man, dat zij beterde , maar zoo zwak ware: dat zij zich naauwelijks konde bewegen. Mijne dogter[=Dieuwke] reisde derwaarts uit de buren namelijk om hare zuster te bezoeken en ging met mijn zwager in het 2 uur Hallumer schip, het was marktdag.
23 novimber: /…/kregen wij ’s namiddags berigt van Hallumer mieden, dat onze dogter sedert dat ik haar verliet veel minder geworden ware en dat men iemand onzer daar verlangde, schoon dat mijne dogter uit de buurt daar ook ware; ik stuurde dit berigt aan mijn zoon Wijger en wijdere aanverwanten in de buren, en resolveerde eindelijk zelf om derwaarts te trekken en kreeg nog het 3 uur schip naar Hallum, ik kwam er bij donker en mijn zoon een uur na mij/…/wij bevonden de zieke in een bedenkelijke toestand, ’s anderen morgens was het eenigzins beter, ik trok toen weder naar huis na algemeen overleg/…/
26 novimber: /…/Het kind, waarvan mijn dogter ontijdig beviel, is een etmaal na de geboorte overleden.
28 novimber: De vorige kregen wij een zeer ongunstig berigt van de Hallumer mieden, mijn zwager
[Piter AElses Hiemstra, de man fan Dieuwke, fjildwachter te Wurdum]/…/en ik trokken ’s avonds nog naar Hallum en bevonden onze dogter in een zeer bedenkelijken toestand, zooals wij hen ’s anderen daags ook weder verlieten, op aandrang bleef mijne dogter Dieuwke nog daar om haar mede te bedienen, de zieke kreeg toen spreeuw/…/[spreau, ûntstekking oan it slymflues yn ’e mûlholte, de tonge wurdt read en ûntstutsen. By folwoeksenen meastentiids kwea-aardich mei deadlike ôfrin]
2 desimber: Op den 30 bevorens ’s nademiddags kregen wij berigt: dat men een of meer onzer op de Hallumer mieden zeer verlangde, omdat het met onze dogter niet lang meer zoude duren/…/

HELLEMA WIGER DOEKES
Ds. Hindrik Hellema (Barhûs ûnder Wurdum 1803-Achlum 1880), de jongste broer fan Gryt. Ned. Herf. dûmeny te Achlum fan 1826 oant syn emeritaat yn 1878

4 desimber: Gister den 3 voor de middag reisde ik naar de stad, om naar berigt te vernemen; de domeni, mijn zoon [Hindrik, Ned Herf. dûmeny te Achlum] kwam mij tegemoete, ik koom van Hallum, was zijn woord, ga met mij terug, ontzettende vraag ik: is zij weg? Ja!! Ach hoe wierden wij teleurgesteld/…/de domeni zoude een nacht blijven en vertelde: dat hij eergister den 2 naar Hallum gereisd ware, daar nabij nog al ongunstig berigt kreeg; maar deerlijk ontstelde toen hij haar zag, dat hij ’s nachts met anderen opbleef; en dat zij ’s morgens vroeg om 3 uur zeer zacht was ontslapen, nadat zij drie weeken zoo geleden hadde, in de laatste week was hare zinkingziekte in zenuwkoortsen[senuwsinkingskoartsen binne tyfuskoartsen] ontaard en gedurende naauwelijks een oogenblik bij haar verstand.

7 desimber: Nimmer hadde ik gedagt, toen wij op den 30 October het berigt kregen dat mijne dogter voornemens was om op den 2 November met hare kleine kinderen hier te komen, en omdat dit berigt donker en verward ware, schreef ik haar den 1 Nov. dat wij niet zeker waren hoe zij komen zoude van het Hallumer schip, zich daar zoude bevinden om haar af te halen, en inplaats van haar kregen wij een zeer omstandige brief door haar eigenhandig geschreven (zooals zij al veel een brief schreef) dat zij allang tegen de reis hadde aangezien, maar thans er van had afgezien, dat zij uit liefde tot haar huisgezin, niet vermoge afwezig zijn, dat zij daar te boven zoo bezwaarlijk uit kon. Dit schrijven speet mij zeer; maar verblijden ons tevens, dat juist koude en vorst inviel, dat hare reis uitgesteld bleef. Nimmer hadde ik gedagt zeg ik: dat ons zulke treurige omstandigheden zoo aanstaande waren/…/
O! bij het verlies van belangrijke voorwerpen leert men eerst de waarde daarvan regt inzien, zoo gaat het mij bij het verlies mijner dogter.
Wat hadde ik haar veel meer genoegen konnen doen indien ik haar meer hadde bezogt, indien ik haar meer hadde geschreven, zij wilde zoo gaarn een brief van mij ontvangen, maar naklagen baat niet!!
9 desimber: Zooals den 7 melde reisden wij gister met het 9 uur schip tot Bartlehiem, vanwaar wij met de andere vrienden
[=sibben] van mans kant [Hette syn famylje] naar het sterfhuis gingen; alwaar zich andere vrienden opvolgende vinden lieten: mijn zwager [=Hette] hadde het Hallumer schip laten komen, en om 1 uur ’s middags, wierd het lijk met alle de vrienden in het schip geplaatst, na alvorens een doelmatige toespraak van een particuliere voorganger [net de Ned. Herfoarme dûmeny, Hette soe him mei de húshâlding ôfskiede] gedaan te zijn, voeren wij naar Hallum, en wierd het lijk volgens gebruik begraven, keerden toen met het schip terug, en ontscheepten aan het sterfhuis ongeveer 3 à 4 uur, de tijd was voorts kort; want wij hadden met de Dokkumer schippers afgesproken dat wij ’s avonds met hun weder zouden terug naar Leeuwarden varen, en ons een weinig moesten opwachten, als wij nog op Bartlehiem niet waren, wij waren er juist met ons 14den, toen het schip aankwam, half 8 waren wij in Leeuwarden, en gingen met 9 vandaar, waarvan 3 naar Terzool [dêr wenne de âldste suster fan Hette: Pytsje en har man, skoallehaad Jehannes Hindriks Oosterhoff, mei de húshâlding], de anderen waren te Lekkum uitgegaaan, alwaar een broeder van mijn zwager woonde [Tetman wie dêr timmerman], mijn oom [bedoeld wurdt: zoon] de domeni ging mede naar Wirdum/…/
Alzoo is dezen treurigen en somberen dag te einde geloopen, echter onder ernstige gesprekken, toespraak, gebeden en dankzegging/…/zoodat dezen dag, den 8 December voor mij en nabestaanden onvergetelijk zal blijven, als  een der Merkwaardige dagen op de rolle der lotgevallen van mijn leven!!!
En mijn dierbare dogter! verwijderd van hare dierbare betrekkingen rust nu na zooveel arbeid, moeite en verdriet, met haar tijdelijk overschot aldaar onder de dooden/…/aldaar zijn mijne voor-, voorvaderen begraven, waardoor het Kerkhof van Hallum zoo voor en na een zeer groot aantal van mijn geslacht en dierbare betrekkingen heeft ingezameld!!!
Aldus is de aardsche tabernakel van mijn onvergetelijke dogter gebroken; maar geloven dat zij naar haren onsterfelijken geest een gebouw bij haren dierbaren verlosser bewoond, een huis, een verblijf, niet met handen gemaakt, maar eeuwig in de hemelen!

Psalmen! Gjin gesangen
Hette hat der beswier tsjin om neist de psalmen fan David de Evangelise Gesangen yn tsjerke te sjongen.
Dit gaf ook eerst een groote verwarring. De groote meerderheid vloog er mede in de hoogte. Nu kon men, meenden zij, juist tot Gods lof zingen van de verlossing naar het evangelie. Anderen, uit onkunde of onverstand, dreven er den spot mede en gingen uit de kerk. Nog anderen hielden tot spot den hoed op onder ’t zingen. Maar later, ofschoon op meer verstandige wijze, zijn de gezangen een twistappèl in de kerk gebleven. Wel onderwierpen over ’t algemeen de leeraars er zich aan; de liberalen met veel toejuiching en de rechtzinnigen met tegenzin. Maar ’t vrome volk was er in ’t algemeen tegen, om reden, dat de geest der gezangen meest die was van een juichend christen, en die van de psalmen Davids meer overeenkwam met den boetvaardigen toestand van het geloovig volk. Met dien strijd tegen de gezangen ben ik opgewasssen, totdat ik er later in gewikkeld werd. s. 13-14
Toen ik in 1829 naar Hallum vertrok, kwam ik onder een rechtzinnig leeraar, zooals ik hoop een bekeerd man, A. van der Velde. Die oude man ijverde echter sterk voor de gezangen, waar ik zeer tegen was, omdat het mij in dien tijd duidelijk werd, dat de zuivere gereformeerde leer er in ontbrak. In onze nabijheid hadden er eenige buitengewone verschijnselen plaats, voor dat de opstand in de kerk uitbrak.
In de gemeente Wanswerd, waar een rechtzinnig leeraar stond, liet deze op zekeren Zondag een gezang zingen. De kerk was vol menschen. Terwijl de predikant het gezang voorlas stonden er drie broeders op in het midden der kerk, spraken hem onbeschaamd aan en waarschuwden hem niet langer voort te gaan met afgodsliederen te laten zingen.
Men kan denken welk een opschudding dit teweeg bracht. Onder het uitspreken van het oordeel des Heeren verlieten zij de kerk, voorgevende dat zij van God geroepen waren om alzoo te handelen en voor de eere Gods te strijden. Ach, hoever kan een valsche geestvervoering een mensch al niet brengen! s. 58

Hette en de helse slang
De Ofskieding komt tichterby. De foargongers fan’e rjochtsinnigen, lykas de dûmenys Van Velzen en De Cock, krije aloan mear folgelingen. Hette skriuwt:

Toen in 1834 Ds. van Velzen, leeraar was te Drogeham, in Friesland, ging van hem heinde en ver het getuigenis uit dat hij elken Zondag de zuivere gereformeerde leer der Dordtse vaderen van 1618 en ’19 preekte. Dit had ten gevolge dat het belangstellende volk van groote afstanden derwaarts reisde om hem te hooren. Ook uit onze plaats, Hallum en omstreken, gingen velen daarheen, ofschoon de afstand zes uur bedroeg; soms groote gezelschappen op hooiwagens, waarop een twintigtal plaats namen, of in eigen rijtuig of te voet. De leer van Ds. van Velzen had grooten invloed op het volk. Die tusschen kerktijd overbleven, vormden een gezelschap, waarin zeer levendig over de waarheid gesproken werd. Men hoorde daar godzalige beproefde mannen spreken, die bekwaam waren de waarheid te beoordelen en mij ver vooruit waren. Zij wisten de voornaamste punten aan te wijzen, waarin de zuiverheid der leer van Ds. van Velzen boven die van andere, zoogenaamd rechtzinnige leeraars, bepaald uitkwam. Alzoo werden er vele getuigen door den Heere verwekt en aangegord tot den strijd die op handen was.
Het vuur des geestes werd meer en meer ontstoken toen het bekend werd dat Ds. de Kok, leeraar te Ulrum, in Groningen, was aangegord om als een geloofsheld met vrijmoedigheid voor de waarheid getuigenis te geven, en in een openbaar geschrift twee van de voornaamste kettersche leeraars kwam aan te wijzen, hoe zij als wolven in de schaapskooi van Christus waren, om te verslinden en om te brengen. Men kan denken hoe de helsche slang daardoor ontstoken werd om haar vergif te spuwen en list op list te beramen, zooals ik slechts in enkele punten zal aanwijzen.
Ds. de Kok en vele broeders werden hoe langer hoe meer aangevuurd om de zuivere leer der gereformeerde kerk met derzelver rechten en tucht in het licht te stellen. het vijandig kerkbestuur zocht wraak, en schielijk werd door daden bewezen dat er voor de gereformeerde belijdenis en tucht geen plaats meer was in de hervormde kerk. De boozen maakten van hun macht gebruik om hun vijandschap te bewijzen, en de belijdenis der waarheid te doen zwijgen of door geweld het prediken te verbieden, en de goddelijke zending der predikers te bespotten. Daar het ’s Heeren tijd was om te werken, was zwijgen onmogelijk.
Ds. de Kok ging voort met het Evangelie te prediken, overal waar daartoe gelegenheid was, al werd hij ook met boete en gevangenschap bedreigd. Zoo werd de vrijgekochte kerk als balling op de aarde geworpen. Heeft dan de Heere Zijn volk verlaten? Dat zij verre. Wel liet Hij toe, dat zij vervolgd werd en verdrukt, maar in Gods weg om dienstbaar te zijn ter vermorseling van den kop der slang. s. 55-57

velzen
Ds. Simon van Velzen (Amsterdam 1809-Kampen 1896) neffens in skilderij fan Henri J. de Cock (yllustraasje: internet)

Dûmeny Van Velzen foarop
Ook Ds. van Velzen, in Friesland, kwam hoe langer zoo meer vrijmoedig voor de waarheid uit, en weigerde alle onrechtvaardige dwangbevelen te gehoorzamen, zoodat hem het prediken verboden en der gemeente het uitoefenen der kerkelijke rechten ontzegd werd. Ds. van Velzen schaamde zich het evangelie niet en zocht nu geopende deuren ten einde den last zijns grooten Zenders: ‘predikt het Evangelie aan alle creaturen’ te volbrengen.
Hoewel het reeds bekend was dat Ds. de Kok in Groningen en Ds. Scholte in Gelderland, waar zij in huizen en schuren predikten, door de politie vervolgd en door de rechtbanken gevonnisd waren, – ging van Velzen voort met vrijmoedigheid het woord des Heeren te betuigen overal, waar hem daartoe de gelegenheid werd aangeboden.
De omstandigheden des tijds gaven ook mij aanleiding tot overdenking van de vraag, wat mij te doen stond, daar ik reeds enige jaren vereenigd was geweest met het strijdende volk voor de eerder waarheid./…/ s. 57-58
Het werd steeds meer openbaar dat de getrouwe leeraren /…/ kerkrechtelijk werden uitgeworpen op grond van het ongereformeerd besluit van 1816, om zoodoende de kerk te zuiveren van de nog overgebleven bestanddeelen der Dordsche geloofsleer en knellende banden.
Toen dit alles bewezen was, werd het plicht en roeping der uitgeworpen leeraars, om zulks aan het volk duidelijk te maken bij monde en geschrifte, en het tot afscheiding van het hervormd, doch niet meer gereformeerd kerkgenootschap te vermanen, en zich opnieuw te verbinden en terug te keeren tot de van ouds bestaande gereformeerde leer en tucht; de kerk van Christus, thans vervolgd en verdrukt, te herbouwen, en alzoo met de strijdende kerk den hals te buigen onder het juk van Jezus Christus. s. 60

Hette skiedt him ôf
Toen deze zaak mij helder werd, was ik overtuigd dat dit de weg des Heeren was; maar om dien stap te doen, was een zaak van gewicht. Het middel dat mij tot een besluit bracht, was het heenwijzen van Ds. de Kok op de geloofsartikelen. Toen ik de gereformeerde geloofsbelijdenis onpartijdig overdacht, werd het mij duidelijk dat ik mij afscheiden moest van de valsche en mij aansluiten moest aan de ware kerk, al ware het ook dat prinsen en plakkaten er tegen waren. Hiervan overtuigd zijnde, was het ook mijn roeping, dit zonder uitstel openbaar te bewijzen, al zou ik ook de eenige in ons dorp zijn.
Ik zond een brief aan den kerkeraad van Hallum met verzoek, dat ik mij met al mijn gedoopte kinderen verlangde af te scheiden. Kort hierna werd ik verzocht voor den kerkeraad te komen, ’t geen ik ook met vrijmoedigheid deed. De oude leeraar v. d. Velde was toen reeds overleden en in zijne plaats tijdelijk een kandidaat als hulpprediker aangesteld. Toen ik voor den kerkeraad stond, werd mij naar de reden van mijn verzoek gevraagd. Op besliste gronden wees ik die hun aan. De kandidaat antwoordde: ‘Kom, dan zal ik u een briefje voorschrijven, dat gij maar behoeft te teekenen.’
Mijnheer schreef toen het volgende:
‘Ik ondergeteekende, verklaar bij dezen mij af te scheiden van de bestaande gereformeerde kerk.’
Nu, zeide hij, onderteeken dat nu maar. Doch ik antwoordde hem: Neem het mij niet kwalijk, mijnheer; maar dat hoop ik nooit van mijn leven te doen. Ik verlang een getuigenis te geven, en verklaar bij dezen, dat ik mij met mijne kinderen, uit volle overtuiging afscheid van het thans bestaand hervormd kerkgenootschap, en ik verzoek dit in het openbaar in de gemeente bekend te maken. Dit gebeurde in het laatst van December 1835. s. 60-61

It ferrifeljende yn ’e beneaming ôfskiedene is dat dy ôfskiedene him of har net ôfskiede woe, mar trou bliuwe oan de otterdokse lear en de trije formulieren fan ienichheid: de kategismus, de geloofsbelidenis en de Dordtse learregels (de fiif artikels tsjin de Remonstranten, fêststeld op de Dordtse synoade yn 1618 en 1619).

Hette giet troch de grûn
Toen ik de volgende Vrijdag bij Meijering te Leeuwarden kwam, vertelde hij mij dat Ds. van Velzen in de volgende week te Birdaard in een scheepsmakersschuur zou preken. Ik liet mij onwillekeurig ontvallen dat hij ook bij mij wel eens kon preeken. Des Dinsdags ging ik naar Birdaard om van Velzen te hooren, waar een groote schaar menschen samenkwam. Voor de preek kwam Mijering even bij mij en vroeg, of ik wenschte dat Ds. van Velzen bij mij kwam preeken, ’t geen ik toestemmend beantwoordde, waarop hij zich dadelijk verwijderde, zonder dat ik tijd had nog iets te zeggen.
Ik had wel over mijn antwoord nagedacht; maar tegen mijn verwachting maakte de dominé bij het einde der godsdienstoefening bekend, dat hij, zoo de Heere wilde en wij leefden, aanstaanden Donderdagmiddag het Evangelie hoopte te prediken ten huize van Hette Piers Hettema te Hallumermieden.
Daar kreeg ik zulk een schrik van alsof ik door den grond zonk, en ik ging met een pak op mijn hart naar huis, al redeneerende over de mogelijke gevolgen.
Ik zag in den geest reeds hoe de vijanden mij van alles beroofden; door ongeloof werden mij alle troostbronnen als toegesloten, en het pak werd hoe langer hoe zwaarder tot eindelijk de bestemde tijd naderde.
Toen dreef mijn bezwaard gemoed mij naar een verborgene plaats, waar ik mijn hart voor den Heere ontlastte. Ik gaf mij in de hand des Heeren; al moest ik dan arm worden, – Zijn wille geschiede. En verder gaf de Heere mij te bidden, dat de prediking des Evangelies in mijn huis tot een eeuwige gedachtenis mocht verstrekken. s. 61-62

Seishûndert sielen
Toen waren de steenen van het graf gewenteld, en zag ik het volk met blijdschap aanstroomen. Ik kon de dienaar des Heeren op waardige wijze ontvangen in mijn huis, en de groote schuur stroomde van alle kanten vol, zoodat er, naar gissing wel zeshonderd menschen waren.
Ds. van Velzen preekte met veel vrijmoedigheid over de woorden uit Ps. 2. ‘Ik toch heb mijnen Koning gezalfd over Zion, den berg mijner heiligheid.’ Die preek werd zeer gezegend, waarvan vele getuigenissen openbaar werden.
Onder anderen werd een jongeling krachtdadig bekeerd. Hij had zijn ouderen broeder, die naar de prediking ging, bespot, gelijk hij al dat volk openlijk bespotte. Uit nieuwsgierigheid besloot hij ook eens te gaan luisteren. Hij ging in de schuur maar wilde niet gezien worden. Daarom klom hij, zooals hij later zelf verhaalde, boven op een hooivak en hoorde zoo de preek. Het duurde niet lang of het werd aan hem bevestigd: ‘Is mijn woord niet als een hamer, die de steenrots vermorzelt? en als een tweesnijdend zwaard, dat doorgaat tot de binnenste deelen des harten?’
Het was niet slechts een greep in de conscientie of een voorbijgaande gemoedsaandoening; hij kwam spoedig met den stokbewaarder vragen: ‘Wat moet ik doen om zalig te worden?’ Tot aan zijn dood toe is het gebleken, dat hij een toonbeeld van Gods eeuwige liefde en vrije genade was. s. 62-63

Hette syn skuorre hillige
Zoo gaf de Heere getuigenis van de onfeilbaarheid Zijner belofte aan Zijne dienaren: ‘Ik zal met u zijn!’ Maar deze belofte gaf Hij niet aan de zoozeer als heilig beschouwde kerkgebouwen. Het was in dien tijd wel zeer ongewoon, dat het heilig Woord Gods in particuliere woningen gepredikt werd, daar gewoonten ons vaak als heilig zijn; zoo moest het in dien tijd ook weder geleerd worden, dat niet de leeraar en de prediking geheiligd worden door de plaats, die daartoe bestemd was; maar waar de leeraars geroepen worden om te prediken is de plaats geheiligd omdat de H. Geest daar werkt en het Woord zegent. s. 63
Uit deze prediking in mijn huis ontstond een afgescheidene gemeente. Toen die gemeente, en ik als ouderling, bevestigd was, gaf Ds. van Velzen ons eenige aanwijzing hoe wij te handelen hadden en wat mijn roeping als ouderling was. Ik was toen nog geheel onbedreven in kerkelijke zaken, en zeer onvrijmoedig zelfs om overluid te bidden. En nu de gemeente voor te gaan in lezen en gebed, dat was een zware taak voor mij. Wij besloten toen vooreerst Zondags in mijn huis godsdienstoefening te houden, omdat het in het dorp niet raadzaam was. s. 64

Hette foar ’t ‘rjocht’
Onder prediking van Ds. van Velzen was ook de policiedienaar gekomen, gelast zijnde van den burgemeester om proces-verbaal op te maken, wegens de onwettigheid der vergadering en de prediking. Dit had plaats 7 Januari 1836.

As mear as njoggentjin minsken byinoar kloftsje, is dat by de wet ferbean.

Na verloop van eenige weken werden wij voor de rechtbank te Leeuwarden gedaagd. De beschuldiging luidde, dat Ds. van Velzen de leidsman en oorzaak der gehouden vergadering was, en dat ik als bewoner daartoe gelegenheid had gegeven. Ds. van Velzen trad nu voor den rechter op met alle waardigheid en deftigheid, zooals het een dienstknecht van Christus betaamt. Toen hem de gelegenheid tot verantwoording gegeven werd, stond hij tegenover de rechters als een held met het wetboekje in de eene en een N. Testament in de andere hand, strijdende voor het recht der waarheid en toonde, met heenwijzing op de geloofsartikelen, den rechter duidelijk aan, dat wij onschuldig waren en de wet op ons geen betrekking kon hebben. Onze handeling vloeide geheel voort uit het zuivere beginsel van godsdienstovertuiging, en dit bewees hij zeer duidelijk op grond der gereformeerde geloofsbelijdenis.
Ik werd ook geroepen om van den rechter mijn beschuldiging te hooren. Het was een indrukwekkend oogenblik voor mij, zoo voor den rechter te staan, hetgeen mij nooit tevoren gebeurd was. Het was mij een eer van de waarheid getuigenis te geven, en ik mocht ook in weinige woorden vrijmoedig voor de rechtbank spreken.
Het vonnis werd niet terstond uitgesproken, maar ons later toegezonden. Het luidde: dat Ds. van Velzen, als leider 50 gulden boete moest betalen, en ik als bewoner 25 gulden. Later ben ik nog tweemaal met Ds. v. Velzen gevonnisd en eenmaal met Ds. de Haan. s. 64-65

De partige rjochter: ‘Dat gaat me niet aan’
Vervolgens maakte men maar procesverbaal op, hetzij door een politiedienaar, hetzij door een ander, en liet voor den rechter door getuigen bezweren.
Zoo was ik eens mede voor de rechtbank, waar een getuige van Hallum was opgeroepen, die in de vergadering was geweest. Aan dien man werd gevraagd of hij bereid was den eed af te leggen om verslag te geven van de waarheid. Die man weigerde dit te doen, niettegenstaande de bedreiging van straf. Daarop kreeg hij acht dagen gevangenisstraf, en een gerechtsdienaar werd gelast hem in de gevangenis te brengen.
Op denzelfden tijd werd Ds. van Velzen voor een prediking te Marrum gevonnisd en ook daar was de getuige weigerachtig, die de zelfde straf kreeg als de bovengenoemde.
Zoo werden twee bejaarde mannen en eerbare burgers gevangen gezet, omdat zij gewetensbezwaar hadden om getuigenis voor den rechter af te leggen.
In een ander geval gebeurde het dat ik met Ds. van Velzen gedagvaard was, en dat de veldwachter J. Krol als getuige optrad en daarvoor den eed moest afleggen, waarbij ik genoodzaakt was den veldwachter te verklagen, omdat hij een valschen eed gedaan had; waarop de president ten antwoord gaf: ‘dat gaat me niet aan.’
Men kan hieruit zien, hoe partijdig de rechter met onze zaak handelde. Ik werd wel gedreigd door den man dien het aanging, maar zweeg op alles stil en er werd verder geen woord over gesproken. s. 65-66

Loas befel boargemaster
Ds. van Velzen ging voort in verscheidene plaatsen te prediken en gemeenten te stichten, niettegenstaande vervolgingen en boeten. Eenmaal was ik tegenwoordig toen hij preekte in een timmerwinkel, bij Reindert van Wieren te Oenkerk. Deze schuur was propvol hoorders. Daar kwam midden onder preek de burgemeester binnen, drong door al het volk heen en plaatste zich vlak voor de spreekplaats. Hierop begon hij met verheffing van stem te spreken en zeide: ‘Mijnheer van Velzen, in naam des Konings ben ik gelast u het zwijgen op te leggen en u te bevelen niet met spreken voort te gaan.’
Na een oogenblik zwijgens gaf Ds. van Velzen ten antwoord: ‘In het welnemen, mijnheer de burgemeester, ik ben gezonden van mijn Heer en Zender, en die heeft mij belast, het Evangelie te verkondigen aan alle plaatsen.’ En daarop zich tot de vergadering wendende, zeide hij: ‘Laat ons zingen Psalm 74:17,18.’ Hij las de twee verzen voor, en het volk zong hartelijk en met luider stem.
Daarop ging de leeraar ongehinderd met de prediking voort. Later werden hij en van Wieren door den rechter gevonnisd en beboet. s. 66

Iepenbiere fernedering
Van Wieren was herhaaldelijk in de boete geslagen, omdat hij zijn huis voor de prediking openzette. Doch daar hij die boeten niet betaalde, werd eindelijk op bevel van de rechtbank zijn geheele inboedel op Zondag in het openbaar verkocht, waarbij zelfs zijne vrouw gedwongen werd, haar rok uit te trekken die mede verkocht werd.
Oare boarnen melde dat ek de klean fan de oansteande lytse poppe net feilich wienen.

Verder werden nog R. van Wieren, diaken, en J. Sipkes, ouderling van de gemeente te Oenkerk, door de rechtbank veroordeeld tot gevangenisstraf voor, ik meen een maand lang./…/ s. 66-67

‘Wilt gijlieden ook niet weggaan?’
Anderhalf jaar ten minste, vergaderde de gemeente ten onzent bij mij aan huis, en hoewel mijn woning een half uur van het dorp af stond, kwamen er doorgaans zoowat een vijftig menschen in de vergadering. Het gewichtigste werk kwam op mijn schouders neer te drukken, door de belofte, die ik volgens het formulier bij de bevestiging had afgelegd.
Maar als de nood dringt, dan houdt de vrije keuze op; zoo ging het ook mij. Gelukkig echter is hij, die als hij tot ’s Heeren werk gedwongen wordt, ondervindt dat het vruchten nalaat in de vrijwillige dienst des Heeren; крупнейшего en dit kan ik met alle vrijmoedigheid van mij zelven getuigen. Hoe meer ik tot den dienst des Heeren geroepen werd in het belang der gemeente, hoe meer lust ik kreeg, omdat ik bij ervaring leerde, dat het mij niet ontbrak aan vrijmoedigheid en bekwaammakende genade.
De gemeente breidde zich van tijd tot tijd uit, zoodat er weldra nog een ouderling en ook een diaken gekozen werden. In dien tijd was er veel opgewektheid en lust tot de waarheid, maar de menigte, die het anders in de belijdenis met ons eens was, bleef terug, ter oorzake van de vervolging.
In het eerst kwam, als er een leeraar preêkte, zoo’n groote schare dat een hooischuur noodig was, om het volk te bergen; maar later kon, als Ds. van Velzen bij ons kwam, een groote kamer de hoorders wel bevatten; zoodat ook het kleine hoopje, dat volstandig bleef, den geheelen last der boeten dragen moesten. In dezen werd de waarheid van Jezus woorden een proefsteen: ‘Die iets liever heeft dan Mij, is Mijns niet waardig en kan Mijn discipel niet zijn.’
En voor de oprechte volgelingen gold de vraag: ‘Wilt gijlieden ook niet weggaan?’ Maar voor hen was dat niet mogelijk, omdat de vrucht des levens er in begrepen was.
Spoedig werd het duidelijk, dat er onder de mannen, die achterbleven, waren die de afscheiding begonnen te bestrijden; waardoor op sommige plaatsen hevige twisten ontstonden tusschen afgescheidenen en waarheidsvrienden. In dezen bleek het weder dat’s Heeren wegen niet onze wegen zijn. Ik had gedacht, dat het niet anders kon of al het volk des Heeren moest met mij in dezelfde overtuiging deelen, en ik meende ook waarlijk dat dit zoo wezen zou, maar het tegendeel werd bewezen. De Heere had er behagen in dat een klein Gideons-leger de Midianieten zou overwinnen. s. 67-68

Hette as oefener
Ook was er een groot gebrek aan bedienaars en voorgangers der gemeente. De oogst was groot, maar de arbeiders waren weinigen.
Ds. van Velzen was toen de eenige leeraar in Friesland; later kwam ook Ds. de Haan als een uitgedrevene van zijn gemeente tot ons over, en werd als een wettige dienaar en leeraar der kerk door de afgescheidenen opgenomen.
In buitengewone tijden van behoefte gebruikt de Heere vaak ongewone wegen. /…/onderscheidene mannen stonden op om het volk te stichten, door een gedeelte van Gods Woord te verklaren en toe te passen, waaronder er waren, voor zoover ik ze gekend heb, godvreezende mannen, gezond in het geloof en bekwaam om een woord tot stichting voor het volk te spreken.
Als er honger in het land is naar brood en de voorraad weinig, dan zijn de kruimkens die van de tafels der heeren vallen, vaak meer verkwikkend en voedend, dan de uitgezochtste spijzen in tijd van overvloed.
Ik geloof dat de voorstellen der eenvoudige oefenaars veeltijds gezegend werden tot opbouwing in het geloof, hoewel het zijn zal dat de drijfveeren en oogmerken bij den een meer heilig waren, dan bij den ander, doch dit is den Heere alleen bekend.
Door sterken aandrang van het volk ben ook ik er toe gekomen, als oefenaar op te treden, ofschoon onder veel biddende verzuchtingen wegens mijne onbekwaamheid. Toch durf ik niet ontkennen dat het mij ooit aan vrijmoedigheid heeft ontbroken.
In bijna alle gemeenten stonden oefenaars op en sommigen hunner meenden daardoor een roeping te hebben tot het leeraars-ambt, waartoe ook verscheidene, na min of meer opleiding ontvangen te hebben, bevorderd werden en door de kerk toegelaten, omdat de behoefte aan leeraars groot was.
Toen er later twist ontstond, of het oefenen, dat meestal in den vorm van prediken geschiedde, ook in strijd was met de waarheid, gaf dit aanleiding om het werk niet lichtvaardig op te vatten of voort te zetten.
Bij mij verwekte dit eenig gemoedsbezwaar tegen het oefenen, en we besloten dan ook voortaan slechts een preek te lezen, hetgeen we dan ook om beurten deden. s. 68-70
Er was destijds onder het volk, zoowel bij ouden als jongen, veel lust voor de waarheid, en het behaagde den Heere de eenvoudige genademiddelen van partikuliere mannen, die den Heere uit liefde dienden, ter opwekking en bestiering te gebruiken; zoodat zelden tegen weer en wind het bijwonen der vergadering verhinderden of den dag des Heeren te heiligen. Toen werd in het leven de waarheid ervaren: ‘Uw liefdedienst heeft mij nooit verdroten.’
Elke zoogenaamde christelijke vereeniging is niet het lichaam van Christus. Niet de vorm maakt de kerk. Evenmin als het kleed het lichaam maakt, evenmin maakt ook de vorm de kerk. Maar de vorm is haar noodig tot bewaring en volmaking. Als lichaam zoekt zij haar aanwinst van buiten, tot vermeerdering van het koninkrijk van Christus. Jezus zegt: ‘Ik heb nog andere schapen, die van dezen stal niet zijn, deze moet ik ook toebrengen.’ s. 75-76

Hette leart fan ’t fraachlearen
Door uitbreiding der gemeente en grooter opkomst, terwijl er niet meer dan 19 personen mochten vergaderen , werd er ’s Zondags in onderscheidenen kamers vergadering gehouden. In den winter hielden we in het dorp katechisatie voor de jeugd en ’s avonds vergadering voor de grooten, waarin de 37 geloofsartikelen geheel zijn behandeld, door voorgeschreven vragen naar den leidraad van Arnoldus Rotterdam, waarop bij beurten uitgewerkte antwoorden werden geleverd, waarin het volk veel leering en stichting vond.
Ik had vóór den tijd der afscheiding veel boeken gelezen; maar meest tot voedsel voor mijn gemoedsleven. Nu werd het meer de voorwerpelijke waarheid van Gods Woord en de geloofsleer der gereformeerde kerk. Daar ik geroepen was anderen te leeren; gevoelde ik groote behoefte niet te bouwen op gemoedelijke bevatting, en zoo leerde ik beter mijn belijdenis verstaan.
Sedert dien tijd is er een onverbrekelijke band gevlochten tusschen mijn ziel en de leer der vaderen, zooals die uitgedrukt is in de katechismus, de formulieren en de geloofsbelijdenis; zoodat ik stellig geloof dat dan de kerk het meest zal bloeien, als hare belijders de leer der vaderen onverzwakt in praktijk brengen.
Ter herinnering voor het nageslacht merk ik nog aan dat het zuiver beginsel der afscheiding is: het terugkeeren tot de leer en tucht der vaderen, vastgesteld in de Synode van 1618 en ’19 zooals reeds is gezegd.

Leven en dood, licht en duisternis zijn, krachtens hunne natuur, onvereenigbaar. Licht en leven zijn oorspronkelijk, dood en duisternis toevallig. Het eene bestrijdt het andere en wijkt voor het andere. Gods wezen is licht en leven; en zooals het wezen is, openbaart zich Gods werk ook naar buiten. God laat de duisternis plaats hebben en beschikt er over opdat door het schitterende licht zijn wonderbare werken te beter zouden gekend worden./…/ s. 70-71
Tot aan het jaar 1816 was er nog een kerkelijke wederhouding van de waarheid, maar van toen af werden alle gereformeerde rechten van de kerk der vaderen verscheurd en krachteloos gemaakt, zoodat het rijk der duisternis een overheerschende macht had om van lieverlede de onverdragelijke en gehate overgeblevenen, die nog vasthielden aan de leer der vaderen, tegen te staan, en de kerk te zuiveren van het oude, dweepzieke geloof. Maar Gods werk kan niet verbroken worden. Zoo was het dan des Heeren tijd, dat het licht in de duisternis zou schijnen; de waarheid, zoozeer verdonkerd werd opnieuw beleden en de strijd, eenmaal den vaderen overgegeven, werd opnieuw hervat. s. 71-72

Hette fan ’t hynder
In den zomer van 1836 trof mij een deerlijk ongeluk. Met het schepsel, waar men het meest mede op heeft, wordt men ook vaak het meest verdrukt.
Daar ik van jongs af veel van paarden gehouden heb, en ook sedert ik die schoone dieren in eigendom bezat, er menige gevoelige les van geleerd had, was ik die liefhebberij al wat verloochend. Doch waar onze natuur een zwak op heeft, wordt dit licht gevaarlijk. Ik had een jong paard aangefokt; het was twee jaar oud en zulk een schoon dier dat het mijn zinnen streelde.
Mijn knecht en ik zouden nu dat paard betoomen en onder den man berijden. Toen de knecht op het paard zat, zag het gevaarlijke er van in en liet hem er afkomen. En ik, de meester, vergat met veel zelfvertrouwen mijn afhankelijkheid, en besteeg zelf onbeschroomd het paard. Maar wat gebeurt? Het dier springt omhoog, valt achterover, boven op mij en verplettert mij bijna geheel.
Toen ik in huis gedragen werd dacht ik niet anders dan dat mijn laatste uur geslagen had, daar de borst bezet was en ik bijna geen adem halen kon. Mijn ziel was vervuld met Gods lof en ik dacht de groote daden des Heeren zingende uit te galmen en zoo de eeuwigheid in te gaan.
Maar neen; het bleek spoedig dat Gods weg anders was. Toen ik een poosje op bed had gelegen, gevoelde ik dat de dood er niet zoo in eens in begrepen was, hoewel mijn lichaam machteloos was en doorpriemd van de pijn. Des anderen daags kwam Dr. van Dam, uit Leeuwarden, mij onderzoeken. Hij oordeelde dat de been-gewrichten en spieren gekneusd en geheel verwrongen waren. Ik was van onderen geheel machteloos en bleef in dien toestand ongeveer drie weken.
In de eerste dagen had ik veel pijn, maar bleef er gelukkig gezond bij. Mijn geest was in den eersten tijd zoo verdoofd, dat ik mijn gedachten nergens bij bepalen kon. Er was geen verootmoedigen of vallen voor God, maar ook geen opstand of twist met ’s Heeren weg; ik was als een dood onder alles.
Het volk des Heeren kwam mij trouw bezoeken en nam deel in mijn lijden; maar ik kon nergens in komen, om er den Heere in te erkennen.
Nadat dit eenige dagen zoo geduurd had, kwam ik tot nadenken, en nu herinnerde ik mij dat ik mij aan den morgen van den dag waarop ik ’s middags dat ongeluk kreeg, om geringe dingen boos gemaakt en mij zeer onverstandig gedragen had. Toen ik hierover nadacht, werd ik verslagen van geest voor den Heere van wege mijne zonden, waardoor ik nog zoo licht vervoerd kon worden. Hierdoor werd ik diep vernederd voor den Heere, en ik kwam den Heere te loven en te danken omdat Hij mij was tegengekomen om mij bij vernieuwing op den weg der zonde te stuiten. Toen kon ik het kruis o, zoo gewillig dragen; toen werden mijne zielsbanden losgemaakt, en kon ik getuigen van het zalige van ’s Heeren wegen, die hij met mij kwam te houden.
Zoo wordt in alles de waarheid vervuld, dat alle dingen den rechtvaardige medewerken ten goede. de kastijding, als zij tegenwoordig is, is geen zaak van vreugde, zegt de apostel Paulus; maar laat na een vreedzame vrucht der gerechtigheid dengenen, die door dezelve geoefend worden. Dit werd mij in dien weg zeer duidelijk.
Mijn herstelling ging zeer langzaam; drie weken was ik geheel machteloos; maar daarna kon ik mij spoedig met behulp van iemand weder bewegen, en na drie maanden wandelde ik op twee krukken weder rond; doch eerst na een jaar was ik geheel hersteld. Dit viel voor in den tijd toen ik nog als oefenaar dienst deed. Toen ik nu weder voor ’t eerst zou spreken, kwam mij de waarheid op het hart van Davids getuigenis Ps. 66:16; “Komt, hoort toe, gij die den Heere vreest, ik zal u vertellen wat Hij aan mijn ziel gedaan heeft,” waarover ik met vrijmoedigheid mocht spreken. s. 72-75

Hette nei Amsterdamse skelen
Er werden nu ook vele commissies voor de klassis en provincie saamgeroepen. In het voorjaar van 1839 werden ik en de ouderling Hamming, van Burum, door de provincie Friesland afgevaardigd tot een buitengewone vergadering, die in Amsterdam gehouden werd, waar Ds. van Velzen toen leeraar was, en die tevens ook het bestuur over de Friesche kerk had aangehouden.
De oorzaak, waarom deze vergadering saamgeroepen was bestond hierin, dat er in Holland groote beweging, verdeeldheid en twist bestond, die vooral in de gemeente te Amsterdam hevig openbaarde. het verschil liep vooral over de zending der leeraars. Er waren verscheidene leeraars door de kerk aangesteld; maar wgens gebrek aan voorgangers en wijl er geen gelegenheid tot grondige opleiding bestond, – werden sommigen als leeraar toegelaten volgens art. 8 der Dordtsche Synode. Hiertegen protesteerde een deel der kerk en verklaarde, dat zij die leeraars niet toelaten konden of erkennen als wettig gezonden.
Hierbij kwam nog dat in de Amsterdamsche gemeente zich twee partijen gevormd hadden, waarvan de eene Ds. van Velzen, en de andere Ds. Scholten aanhing. Op deze vergadering ging niet alles even broederlijk toe, vooral door het gedrag van Ds. Scholten, waarvan meer bitterheid dan liefde en eensgezindheid het gevolg was. s. 76-77

Hette mei rekwest nei de koaning
In naam der regering ging de rechter nog altijd voort alle godsdienstige vergaderingen van meer dan 19 personen te straffen met boete en gevangenis. Hierom besloot de klassis van Wanswerd twee broeders, als afgevaardigden naar den koning te zenden, om mondeling hun beklag bij den koning [Willem I] in te brengen over het onrechtvaardige der vervolging, met ’t ernstig verzoek, dat zij mochten ophouden.
Door stemming werden twee leden hiertoe benoemd en wel Lammert Hoogendijk, landbouwer te Ferwert en mijn persoon. Wij werden alzoo afgevaardigd, gesterkt met een rekwest, dat onderteekend was door alle manslidmaten. Dit was voor eenvoudige boeren, als wij, een gewichtige onderneming.
Op 15 Dec. 1839 – het was op een Vrijdag, gingen we op reis. Ons reisplan was vooraf bepaald, en daar het winter was, moesten we met de diligence rijden van Leeuwarden naar Zwolle. Des anderen daags reden we naar Amsterdam, om daar den Zondag over te blijven, en bij Ds. van Velzen nog eenige inlichtingen te vragen, omtrent het uitvoeren van ons voornemen.
Wij hadden ons dien Zondag zeer verkwikt, door het gul verkeer met de broeders, en reisden des Maandags naar ’s Gravenhage. daar wij in den Haag vreemdelingen waren, hadden de broeders ons geraden kennis te maken met den heer Golverdinge. Nadat wij wederkeerig elkander een weinig bekend geworden waren vonden we daar een broederlijk verkeer en gul onthaal, zoodat, toen wij des anderen daags weder vertrokken, de band der liefde bleef bestaan.
Des Dinsdags moesten wij onze taak volbrengen. ’s Morgens om 11 uur werden we in ’s konings paleis verwacht, om in de groote zaal eigenhandig onze namen in te schrijven, en wat onze commissie bedoelde.
Toen werd ons gelast om 12 uur weer aan het paleis te komen, teneinde alsdan met den koning te spreken.
Wij pasten op onzen tijd, en toe we aan het paleis kwamen werden we door een bediende geleid tot aan het vertrek des konings. Toen het onze beurt was, werden we door een dienstdoend kamerheer bij den koning binnengeleid. De koning stond op en groette ons; ook wij maakten zoo goed mogelijk ons compliment!
Zijne Majesteit gaf ons tijd om elk op zijn beurt met hem te kunnen spreken, en we gaven daarbij ons rekwest over. De koning beloofde ons, de zaak te zullen onderzoeken, en verklaarde dat het zijn voornemen was te zorgen, dat er zoo spoedig mogelijk verandering in de zaak kwam.
Daarmede was de audiëntie afgeloopen, en een bediende geleidde ons weer uit het paleis.

Toen wij weder op straat waren, was er een zware steen van ons hart gevallen, en we moesten erkennen dat de Heere ons bizonder kracht en ondersteuning geschonken had.
Dinsdagsmiddags om 4 uur namen we de terugreis aan, reisden den geheelen nacht door, en kwamen Woensdagsmorgens weer in Leeuwarden aan. Toen was het reizen wat anders dan thans, en wat kostbaarder ook! We hadden op die reis een uitschot van 74 gulden en 50 cents. Of onze reis iets gebaat heeft kan ik niet zeggen, dat alles denzelfden gang ging, ofschoon met verzachting in het toepassen der straffen. Maar toch volgde er spoedig vrijheid van godsdienst en erkenning der gemeente.  s. 77-79.

Hette syn grutte dochters
In den zomer van 1839 was ik voor de tweede maal getrouwd met mijne huishoudster, [Taetske Anskes Fortuin] die toen in het derde jaar bij mij woonde, en die ik had leren kennen als zeer bekwaam in de huishouding en de boerderij. Zij was 37 jaar en uit eerbare familie gesproten, hoewel onbemiddeld.
Der waarheid toegedaan zijnde, bewees zij door daden, dat zij uit achting voor de waarheid, alle bezwaren aan den dienst van God verbonden, mede wilde doorleven./…/
In mijn tweede huwelijk ging het ons zeer gezegend in tijdelijke zaken, daar de achterstallige schuld tijdig kon gedekt en voldaan worden; doch bezwarende omstandigheden ontbraken ook alweder niet.
Toen de voorkinders groot werden, wilden vooral mijn beide dochters niet onder mijne vrouw staan, zoodat de oudste halsstarrig verkoos bij een ander te gaan dienen, ’t geen ik ook toestond. Zij ging dus de wereld in en moest de gevolgen daarvan dan ook ondervinden. s. 79-80

Lysbeth, dy âldste dochter, is fyftjin as har heit wer trout. Foar har trouwen tsjinnet se te Wurdum. Se smyt trije kear de lapen gear mei lytse selsstannigen: in gernier-winkelman, in kastmakker en in timmerman. Lysbeth sjocht mear fan ’e wrâld as allinnich it doarp, se wennet yn Bitgum, Frjentsjer, Hoogeveen en Ljouwert.
Dieuwke, it oare foarbern, trout twa kear, mei in timmermanbaas en in arbeider, beide te Bitgum.

Hette mei de pokken straft
In het jaar 1841 moesten wij door Gods Voorzienigheid weder in moeilijke omstandigheden deelen, waarin voor mij een levenservaring opgesloten lag, die ik nimmer kan vergeten.
In den nazomer kreeg ik de natuurlijke pokken, op een tijd toen nergens pokken bekend waren. Ik was in mijn jeugd niet ingeënt, en zooals ik gemeld heb, was dit ook niet een van mijn kinderen. Mijne vrouw was wel ingeënt en bleef ook van de pokziekte vrij. De zes kinderen, die wij in huis hadden, kregen ook allen de pokken. Onze jongste was een groot jaar oud.
Ik had zeer groote, pijnlijke pokken over mijn gansche lichaam. Drie weken lag ik alleen ziek, toen kregen de kinderen ze, de een na de ander, maar in lichten graad, behalve de oudste, die het langst vrij bleef, maar toen ook erg kwam te lijden. Wij kwamen er echter zeer gelukkig af. Maar wat in dien weg mijn levenservaring betreft, – ik werd door ongeloof zeer verdrietig van wege de hevige en langdurige pijnen, die ik nacht en dag verdragen moest, zoodat ik begon te twisten met God, alsof, met Jona, mijn toorn billijk ontstoken was. Doch hoe meer ik in opstand was, hoe smartelijker ik leed.
Eindelijk begon ik te grijpen naar troostgronden; maar de Heere kwam zijn aangezicht voor mij te verbergen, en dat om mijn zonden./…/ s. 80
Ik zocht weder moed te scheppen. Immers, ik was nog in het heden der genade. Al was mijn werk nog nooit waarheid geweest, dat de Heere dan nog mocht geven, dat het zoo werd. Hierbij kon ik echter ook geen rust vinden. Indien ik, die zooveel gemoedsverzekeringen had, dat Jezus mijn Zaligmaker was, nu nog bedrogen moest uitkomen, dan kon er in eeuwigheid voor mij geen hoop kon bestaan. Op dat oogenblik was het mij, alsof ik den laatsten adem zou uitblazen en dan voor eeuwig verloren gaan.
Doch toen was het als kreeg ik een gezicht in het diepste van mijn hart, en kon niet ontkennen dat in mijn hart iets lag, dat uit God was, en door den vorst der duisternis mij niet ontnomen kon worden. Hierdoor kwam er stilstand in mijn gemoed en rees er weder hoop in mijn hart, zoodat ik van wanhoop bewaard bleef. Ik bleef zoo in stille bepeinzing tot den volgende dag.
Toen ik van bed kwam en in stille overdenking nederzat, terwijl de pijn der pokken een weinig bedaard was, werd ik bepaald bij het smartelijke van Jezus lijden; in vergelijking daarmede waren mijn smarten gering, daar Zijn lichaam vol wonden geslagen was, en dat daar Hij onschuldig was! Zijn Lijden was vrijwillig, uit liefde tot zondaren; maar mijn lijden was om mijn zonden, zoodat de Heere rechtvaardige reden had om mij te straffen.
Mijn hart werd hoe langer hoe meer getroffen door het lijden van Jezus. Hij leed als plaatsbekleedend Borg in de plaats des zondaars.
Toen behaagde het den Heere het geloof zoo krachtig in mijn ziel te werken, dat ik met vrijmoedigheid moest uitroepen:
en dat ook voor mij!
Hoe diep mijn ziel daarbij wegzonk kan ik niet in woorden uitdrukken, noch beschrijven. /…/s. 80-82

Hette syn hebbelik fermogen
As Hette it hat oer religieuze saken hantearret er betiden in taal dy’t op it earste gesicht allinnich ta it hert fan de ynwijde fan syn tiid sprekt. Mar hy kin no nóch oansprekke. Trochdat er syn persoanlike belibbing keppelet oan algemien minslike fraachstikken.
Sa hat er it oer werberte. It grutte tema yn syn eigen libben. By it beskriuwen fan de bekearling syn wíere bekearing komt Hette mei de argaïse en ynwijde term ‘hebbelijk vermogen’ – hy sil dêr mei bedoele de krêft dy’t fuortkomt út elk mins syn eigen oanlis. En om soks te ferdúdlikjen jout er dêrby it oannimlik foarbyld fan in opgroeiend bern.

Door deze verandering in de praktijk van mijn gemoedsleven, zou ik in staat zijn, het onderscheid aan te toonen tusschen mijn vroegeren toestand, van af mijn 30ste jaar, en mijn volgend leven tot op heden.
Ik zeg dit zou kunnen; maar dan is het mij, alsof in betrekking tot het verleden het licht met een donkere wolk overschaduwd is,/…/
Om er echter toch een weinig van te zeggen, moet ik verklaren dat ik niet van gedachte ben, dat eerst toen het werk der genade in mij een aanvang genomen heeft. Maar het is mij duidelijk geworden, dat er een groot onderscheid is of kan bestaan in het bezitten van geloofsgenade, door welke de doode zondaar, door de kracht des Geestes leeft, en wedergeboren wordt. Hij ontvangt hierdoor een hebbelijk vermogen, dat zich uitstrekt tot alle zielvoedende genademiddelen, om op te wassen en toe te nemen in alle wezenlijke eigenschappen van het nieuwe schepsel zooals: droefheid naar God, het haten der zonde in het ontvlieden van haar, te hongeren en dorsten naar de gerechtigheid, enz.
Men zou den toestand van zoo iemand het best kunnen schetsen met het beeld van een kind, dat door de natuurlijke geboorte met alle levensdeelen in zwakheid openbaar wordt, en alzoo door voedingsmiddelen opwast, toeneemt en ontwikkeld. Zachtjes aan ontgroeit het de lijdelijke kindschheid, tot het meer of minder tot den mannelijken wasdom komt. Maar het is een kind, dat door zijn in zonden geboren worden aan vele onderscheidene beletselen blootstaat, waardoor het vaak kwijnt en slechts langzaam in sterkte toeneemt.
Zoo is het ook met den wedergeboren mensch, ofschoon er aan geen stilstand of achteruitgaan te denken is, omdat God, die de weldadige oorzaak van hun leven is ook zich trouw betoont in het vervullen der belofte; Ik zal hun geven te groeien, al is het ook in een weg van tegenspoed. Maar het is geheel iets anders, zooals het door ervaring gekend wordt, dat er een drievoudige vijand is, die het leven uit God bestrijden, nl. de wereld, de duivel en ons eigen vleesch. Was het geen zaad door God zelf in een goede aarde gestrooid, het zou weldra door de doornen en distelen, waarmede het ontsierd is, verstikken en teniet worden. De oorzaken die den wasdom belemmeren zijn uit de menschen, maar liggen onder het bestuur van God. De verantwoordelijkheid die deswege op den mensch drukt, leidt hem hoe langer hoe meer in diepen ootmoed en schuldbelijdenis voor den Heere. Zij worden gewaar dat zij bij alle gebroken bakken
[bakken, beskút] moeten omkomen en met dat alles zouden verloren gaan./…/

In de eerste twintig jaar mijner bekeering leefde ik zeer gemoedelijk, met veel lust en ijver voor de waarheid; maar de vastigheid mijner hoop bleef altijd onbestendig. De meeste tijden leefde ik in een blijde hope, ja somtijds met een sterk vertrouwen; maar de onwankelbare grond, waarop het geloof moet rusten, was mij nog duister. Ik kende wel Jezus Christus als zaligmaker, en peinsde veel over Zijn dierbaarheid en algenoegzaamheid; maar keerde altijd weder tot mijzelven om met bewustheid van mijn gemoedsleven verzekerd te zijn. De reden lag hierin dat mijn verstand niet opgeklaard was, om de leer der rechtvaardigmaking te verstaan./…/
Sommige zoogenaamde rechtzinnigen beweren dat God aan een voorwaarde gebonden is omtrent het schenken der genade. Dit is, mijns inziens, tegen de waarheid. God is met de uitverkorenen verzoend voordat zij gelooven.
Toen ik nog jong was in de genade, ontmoette ik eens een oude vrome man, tenminste naar mijn oordeel, en die vertelde mij, dat hij al 40 jaar door den Heere bekeerd was geweest,  maar hoe hij nog met zijn zonden had te strijden, en daarover tijden van smart en geween moest doorbrengen.
Dit was mij toen geheel onbegrijpelijk; maar het is mij later duidelijk geworden dat de rechtvaardigmaking en heiligmaking, als weldaden der genade niet gescheiden kunnen worden, maar toch onderscheidenlijk in het bezit zijn dergenen die deelhebben aan de volmaakte gerechtigheid van Christus./…/
Het is in ’t geheel mijn bedoeling niet, mijn levensweg en vele ervaringen aan anderen ten voorbeeld te stellen. De Heere is vrij in de bedeeling Zijner genade. Maar hierin moeten allen elkander ten voorbeeld zijn, dat allen in Christus wedergeboren moeten worden, en dan zullen we ook in Hem volmaakt worden. s. 83-86

Hette syn offers
Hette betellet boetes en jout syn sinten ek oars út oan de saak dêr’t er foar stiet – De zaak waarvoor wij staan.

Ik houd mij ook ten volle overtuigd, dat niemand zich ooit beklaagd heeft over de vele offers die, vooral in de tijden der vervolging, gevraagd werden. De belofte ‘die om mijnentwil vervolgd worden, dien zal zevenvoudig vergolden worden’, faalt ook nimmer. s. 76
Van 1836-43 had de Heere ons bizonder gezegend in onze tijdelijke belangen, niettegenstaande de vele offers die in het belang der gemeente moesten gebracht worden. De talenten die de Heere mij gegeven had, mocht ik veelal met lust op winst zetten: en ik mag gelooven dat het veeltijds niet ongezegend bleef. In het jaar 1842 ontstond er in de gemeente werkzaamheid tot het bouwen eener kerk. Toen was de opgeleide leeraar IJpma voorlopig tot voorganger verkoren, en de vijanden der waarheid spraken toen: als Hettema vertrekt, dan gaat de gemeente verloren. Maar het behaagt den Heere dikwijls den raad der goddeloozen te beschamen; en zoo is het in de gemeente van Hallum ook gegaan. s. 86-87

(1843) Hette wurdt Bitgumer

Zooals reeds gezegd heb, waren we in de laatste jaren zeer gezegend en vooruitgegaan; vele achterstallige schulden waren afbetaald; met den landheer was alles in orde, en er bestonden in geenerlei opzicht redenen om de plaats te verlaten; ook geen redenen van verdringing uit oorzaak van den godsdienst. En toch bestond er een rede en dat was de volgende: de heer Lettinga was al eenige jaren mijn landheer geweest, daar hij getrouwd was met de oudste dochter van Postmus, die de plaats als erfenis ten deel gevallen was, en nu wenschste de heer Lettinga zelf de plaats te bewonen. Hij verzocht mij daarom vroegtijdig als vriend, om naar een andere plaats om te zien. Ik kon hem dit in geenen deele kwalijk nemen, en stelde mij dus in den middellijken weg. Na veel vergeefschen arbeid en teleurstellingen slaagde ik er in huurder te worden van de plaats, toebehoorende aan mejuffrouw Buma, [Sophia Angenis Beatrix Buma] in de Zuidhoek, onder het behoor van St. Anna-Parochie, bij Beetgum. – Onder dit alles waren mij vele verborgenheden van Gods voorzienigheid duidelijk geworden zoowel in de leerstellingen als ook in de overtuiging dat het ’s Heeren hand was, die ons dezen weg bestemd, en ons aldus geleid had.

Ons vertrek naar St. Anna-Parochie had plaats den 12den Mei 1843. van de 14 jaar, die ik te Hallum heb doorgebracht, zijn mij vele dingen dierbaar en onvergetelijk in het aandenken gebleven. De gemeente van Hallum blijft mij altijd aantrekkelijk, van wege de banden der liefde tusschen broeders en zusters, jongen en meer bejaarden, die daar door Gods genade gelegd zijn. Het geestelijk leven en het onderling verkeer, vooral in de godsdienstige bijeenkomsten, zijn mij nog een dierbare nagedachtenis. Toen werden geringe middelen kennelijk door den Heere gezegend, terwijl de vijanden rondom Gods volk woelden, en dat volk toch gebouwd en uitgebreid werd. Als de Heere werkt, wie zal dan tegenstaan? s. 87-88

BROUWER8
Sate nr 3 yn ’e Súdhoek fan St. Anne (Langhústerwei 4), op dizze bouboerspleats fan 120 pûnsmiet buorket Hetteboer 28 jier
(foto: Bauke Postma)

Met vrouw en gezin ben ik 12 Mei 1843 tot de gemeente te Beetgum overgekomen. De verandering van plaats was voor ons bizonder groot. Wij verlieten een groote melkplaats met slechts 18 pondemaat bouwland, en die wij aanvaardden was een plaats van 120 pondemaat, waarvan de helft bouwland./…/Wij moesten een jaarlijksche huur van f 2000,- betalen, en bovendien de Bildsomslagen of morgengelden, ten bedrage van f 300,- à f 400,- Dat was in dien tijd zoo verbazend veel dat men algemeen oordeelde, dat we nooit zouden kunnen bestaan.

Lykwols, Hetteboer, sa’t er yn Bitgum neamd wurdt, buorket bêst, achtentweintich lange jierren op ’e swiere Biltse klaai yn ’e Súdhoek.

Nu, in de eerste jaren was dit dan ook het geval door de vele kosten, die we maken moesten om de plaats in orde te bregen. De helft van de huur moest volgens conditie, vooruit betaald worden, en toen dit geschied was, had ik nog f 4000,- over voor buitengewone uitgaven, zoodat ik de plaats met ruim geld in handen, kon aanvaarden. Maar de uitgaven vielen zoodanig tegen, dat ik weldra gebrek aan geld kreeg. Gelukkig had ik een vriend die vertrouwen in ons stelde; deze leende mij nog f 700,-, en zoo was ik in staat om de verbetering der plaats door te zetten. De eerste zeven jaar konden we ons alzoo staande houden. s. 88-89
/…/zooals wij het inrichtten werd er meer fan f 600,- opbrengst jaarlijks gemaakt. De laatste 14 jaar betaalde ik f 3000,- huur. s. 94

As Hette-en-dy yn 1871 fan ’e pleatst gean betellet de nije hierder f 5.000,- hier yn ’t jier.

Alderling te Bitgum
Hette giet nei de gemeente fan Bitgum oer as âlderling en tsjerkfâd. Hy is daliks ek skriba en as de gemeente fakant is, is er praeses fan ’e tsjerkeried en jout er kategisaasje yn Bitgum.
Hy is skathâlder/boekhâlder oant yn syn fjouwerentachtichste. Ek hjir is er wer jildsjitter, hy hat yn 1876 f 700,00 tegoed, dêr wurdt dan f 50,00 fan werombetelle; nei syn dea stiet de gemeente noch hyltyd f 650,00 by syn widdo yn ’t read.

Wat de godsdienst betreft, had de Voorzieningheid het juist zoó bestuurd, dat de kleine gemeente van Beetgum door ons gezin versterkt werd. Die gemeente was nog maar kortgeleden gesticht en bevestigd door Ds. Postma van Minnertsga. Zij bestond slechts uit weinig leden, naar ik meen vijf manslidmaten en zeven of acht vrouwen; N. Ferwerda was ouderling en D.W. Vellinga diaken, beiden nog geheel onkundig in zake kerkregeering. Daarom oordeelde de klassis van Leeuwarden dat ik niet alleen als lid maar ook als ouderling moest overgaan, indien de geemnte dat wenschte. En daar dit het geval was, werd ik met Ferwerda over de gemeente als ouderling gesteld, terwijl we ook met ons beiden broederlijk als kerkvoogden erkend werden, zoodat de geheele administratie op ons rustte.

Nammen Gerbens Ferwerda (* Stiens 1800 † Bitgum 1856), gernier te Bitgum is troud mei Tytsje Klazes Hellema, achternicht fan Gryt.

Des Zondags werd er godsdienstoefening gehouden door het lezen eener predikatie, waarin wij, als ouderlingen, beurtelings voorgingen. Wij vergaderden maar in een kamer, waar de beste gelegenheid was, en lieten een enkele maal een leeraar overkomen om te prediken en de sacramenten te bedienen. Van lieverlede sloten zich enkelen bij de gemeente aan, en buiten de gemeente waren er nog al veel belangstellende vrienden, die zich niet van de ondersteuning der stoffelijke belangen onttrokken. s. 89-90

Grûn foar in tsjerke
Van vervolging bleven wij nog vrij, aangezien onze burgemeester, de heer van Swartzenberg niet zoo streng was.

Georg Frederik baron thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg (* op Groot Terhorne, Bitgum 1791- † dêr 1868), is sûnt 1814 maire fan Menameradiel, sûnt 1816 grytman en fan 1851 oant 1858 boargemaster. As keamerhear fan ’e koaning ûntfangt er op it slot Groot Terhorne of Martenastate yn 1837 Willem I en yn 1852 Willem III.

Hij ried ons aan om te zien naar een geschikte plaats voor het bouwen eener kerk in overleg met hem, en beloofde ons niet te zullen tegenwerken.
We begonnen daartoe pogingen aan te wenden, en vonden al spoedig twee gelegenheden om grond te koopen, de eene op de plaats waar de kerk nu staat
[no Bertltsumerdyk 13 te Bitgum], en de andere aan de andere zijde van het dorp.
De laatste grond konden wij voor minder geld krijgen en we waren van plan die te nemen, na goedkeuring van den burgemeester. Toen wij het mijnheer voorstelden, keurde hij het echter in eens af, maar zeide dat hij de plek, waarop de kerk nu staat, wellicht zou goedkeuren. Op dienzelfden dag kochten we dan ook dien grond voor de som van f 400,- van P. Noorderhaven, destijds hier woonachtig, ’t geen door den burgemeester goedgekeurd werd.

Pieter Jans Noordraven is gernier te Bitgum, syn hôf wurdt tsjerkegrûn.

Toen moest er geld wezen om de beschrijvingskosten en den koopprijs te voldoen. Wij zochten dit door vrijwillige bijdragen te verkrijgen, niet allen van de gemeente maar ook van onderscheidene waarheidsvrienden, die toen hun bereidwilligheid kwamen te toonen door hun gaven.
Zoo was dan nu de grond voor de kerk aanwezig maar om de kerk te bouwen, dat scheen onmogelijk, niet alleen voor de wereld, maar ook voor sommige vrienden, die wel wisten dat we maar weinig bemiddelden onder ons hadden. Wij konden ons ook geen weg voorstellen om daartoe te komen; maar de Alwetende let op de behoeften des harten van het volk dat Hem erkent en vreest, en Hij weet wegen te openen en middelen daar te stellen waarover de mensch geen gedachte heeft. Ongedacht werd de weg voor ons geopend. s. 90-91

Tsjerkebou út ’s Hearen hân
Er woonde hier een timmerman, met name H. Hiemstra, [Hyltsje Wigles Hiemstra] een man die destijds niet onerschillig omtrent de waarheid was. Deze ontmoette ik eens op den weg; hij begon tot mij over kerkbouwen te praten. Ik zeide hem dat ik er geen raad voor wist. Hij zeide: Misschien weet ik een man voor u, die u kan helpen. Het duurde niet lang of er kwam bericht van den heer De Wint, houtkooper te Harlingen, die ons uitnodigde den volgende Vrijdagmiddag in Leeuwarden te komen, om met hem te spreken. Ferwerda en ik maakten daar gebruik van. Toen wij bij hem kwamen, vroeg hij ons of wij die personen waren van Beetgum, die een kerk wilden bouwen. Wij zeiden ja; maar het was een slimme zaak, daar we geen geld hadden. Hij antwoordde dat het daarom wel gaan kon, en stelde ons voor het hout te leveren met een eerlijke behandeling; en wat de betaling betrof, moesten wij zelf maar voorstellen, hoe wij dat verkozen te doen. Wij stelden toen voor dat hij ons het benodigde hout zou leveren, maar ons een schriftelijke verklaring zou geven dat hij ons niet binnen de 10 jaar om betaling zou aanspreken, mits dat wij 5 procent rente zouden geven. Hierin stemde hij dadelijk toe. ‘Maar nu,’ zeide mijnheer, ‘moet gij ook steen hebben; wacht, ik zal Ozinga [Osinga] de tichelbaas van Berlikum roepen, of die op dezelfde voorwaarden de steen wil leveren.’ Deze was hiertoe ook dadelijk bereid.
Wij stonden verbaasd en moesten hierin bizonder de hand des Heeren  opmerken, die zóó voor alles zorgde. Nu werd het bouwen aanbesteed aan Jakob Hoogendorp, van Boxum en H. Hiemstra, van Beetgum, werden aannemers. In de maand April begonnen we te bouwen; het werk ging voorspoedig voort en op Zondag 27 Juli 1845, kon de kerk ingewijd worden. Dit geschiedde door Ds. Postmus, toen leeraar te Wilderank./…/

Trije tsjinsten wurde hâlden, moarns middeis en jûns.

Men kan zich voorstellen, welk een groote verwondering dit baarde aan vele toeschouwers, die al lang gespot hadden met dat kleine hoopje volk en het onmogelijk hadden geoordeeld dat we zulk een werk konden verrichten. Nu, de gemeente wilde ook gaarne erkennen en belijden dat het door ’s Heeren hand alleen geschied was.
Doch het is niet genoeg een zaak te beginnen, daar menige zaak begonnen werd en ook spoedig weer ten einde liep tot bespotting der oprichters, – maar zij moet ook in stand gehouden worden, en beantwoorden aan de voorgestelde oogmerken. Daarom is het noodig des Heeren hand ook hierin op te merken wijl het Zijne zaak en Zijn dienst betreft, en Hij heeft beloofd: ‘Ik zal ze zelf bevestigen en schragen.’
Toen wij met de eerste bemoeiïngen in zake den kerkbouw bezig waren, kwam mij eens een bizondere inspraak in ’t gemoed, n.l. deze: ‘De Heere zal de gemeente bouwen.’ Toen wisten we nog niet eens hoe we beginnen zouden. De Heere heeft ook bewezen dat Zijn belofte nimmer feilt: ‘Ik zal met u zijn.’ Wij zijn staande gebleven en konden telkens voortgaan, om met vereende krachten het belang der gemeente te bevorderen, hoe zwak van moed en klein van krachten wij ook waren. s. 91-93

Bân mei earste kristenen
Als ik dien tijd mij in herinnering breng en hem met het tegenwoordige vergelijk, dan zou ik wel denken dat er destijds, wat de gemeente aangaat, meer overeenkomst bestond met de eerste christenen dan tegenwoordig. De band der broederlijke liefde was meer wezenlijk; met één woord: men was één in de onderlinge bijeenkomsten in de breking des broods. Waar liefde woont gebiedt de Heer den zegen.
De vijand schoot wel eens zijn pijlen ter verwoesting, vooral omdat er vele offers gebracht moesten worden; maar hij werd telkens meer beschaamd, en de bereidwilligheid van een ieder naar vermogen, heeft nimmer ontbroken. In dezen weg is de gemeente door ’s Heeren zegen geworden wat zij nu is, d.i. een zelfstandig lichaam, dat nimmer genoodzaakt was de algemeene hulp der broederen in te roepen; en niettegenstaande de vele gebreken in het gemeentelijke bestuur, is de eensgezindheid der gemeente en de onderlinge liefde bewaard gebleven.
Alleen in den laatsten tijd zijn er eenige verschillen en kwesties ontstaan; doch het is te hopen dat daaruit geen wortel der bitterheid ontspruite, temeer daar de gemeente thans herderloos is. s. 93-94

Taetske stjert
In 1859 verloor ik mijn tweede vrouw, in den ouderdom van 58 jaar; eenëntwintig jaar was zij mij een dierbare echtgenoot geweest. Dit was een zware slag voor mij, alleen de hoop op een zalig wederzien blijft nog steeds mijn aandenken. Toen moest ik weer ondervinden hoe moeilijk het is, in een groote boerderij met vreemden te huishouden.
Na verloop van 4 jaar kwam ik door ’s Heeren Voorzienigheid weder in kennis met een weduwe, zonder kinderen, die in godsdienst en belijdenis met mij een was. Met haar
[Hindrikje Hettes van Tuinen] huwde ik in 1863, en tot nu toe mocht ik met haar in liefde en vrede leven, tot steun en troost in mijn ouderdom, terwijl zij tevens met mij haar gansche leven dienstbaar stelde in het belang der gemeente. s. 94-95

Sweager en sibben ferdrinke
Yn in stoarm op ’e Snitsermar, 24 septimber 1846, ferdrinkt Hette syn sweager Johannes Hindriks Oosterhoff, de man fan Pytsje (sjoch stambeamke), tagelyk mei har skoansoan Douwe Wabes Bergsma, boerefeint te Tersoal, man fan Tsjitske Johannes Oosterhoff, en dy har soantsje Wabe fan sân jier.
Douwe syn heit, Wabe Jabiks Bergsma, en Hette syn omkesizzer Piter Oosterhoff, boer te Sibrandabuorren troud mei syn nicht Lysbeth Sytses Dotinga, komme net om.
Hette hat nei de synoade yn Grins west, as er thúskomt heart er it. Hy skriuwt:

Toen ik ’s Vrijdags van Groningen in Leeuwarden terugkwam, werd mij al dadelijk een groot ongeluk verteld, dat den vorigen dag op de Sneekermeer had plaats gevonden, en waardoor ik verbazend ontsteld was.
Er was door den storm een schip omgeslagen, en daarop bevonden zich o.a. mijn zusters man, J. Oosterhof, schoolmeester te Terzool, zijn schoonzoon en een kleinzoon van zeven jaar, die allen verdronken waren.
Een ander, die ook met hen was, werd met moeite gered; en nog een andere zoon van mijn zuster is wonderdadig gespaard gebleven. Nadat hij in den nacht geworsteld had om zich aan het schip vast te klemmen, is hij eindelijk aan wal gedreven, en des anderen daags, tot groote verwondering, levend verschenen, als hij uit het water was opgekomen, tot onuitsprekelijke vreugde voor zijne vrouw en moeder. s. 96

Doeke Wigers Hellema makket dêr oantekening fan yn syn deiboek:
26 septimber: Eergisteren den 24 1.1. bij den sterken wind is er een jammerlijk ongeluk op de Sneeker meer gebeurd.
De meester van Terzool, een bejaard man, getrouwd aan eene zuster van mijn zwager H. Hettema was met een zoon, aangehuwde zoon en een kleinzoon, bevens een bejaard man, tezamen met een dubbele boot, naar de Jouwster Kermis. Des nademiddags op de te huis reis geraakten op het diepste der meer en vreeslijk hol water, door het afslaan der mast in doodsnood; een schip digt bij varende, wierp de schipper de schoot uit, door de bejaarde man gegrepen werd gered, de meester en de kleinzoon waren rede weg, de zoon en de zwager waren nog zichtbaar maar konden niet wenden, om zich daardoor in onvermijdelijk gevaar te storten, om deze ongelukkigen bijstand te bieden, welke eerlang ook verdween. Ik hoorde het gister van den schipper vertellen, welke dit toneel bijwoonde en de bejaarde man behouden hadde, dog van een ander schipper, welke tijdens het ongeluk digt voorbij gevaren was.
Ontzettend trof mij dit verhaal, omdat d meester mij zeer bekend was, vaak hadde ik ten huize van mijn zwager en laatst te Leeuwarden in zijn gezelschap geweest, het was een zedig, luimig
[hjir yn ’e betsjutting fan: geastich, koartswilich] en aangenaam man, tevens gezien bij zijne dorpsgenooten, zijnde ook veldwachter.
Hoe ontzettend zal dit ongeluk op de eerste tijding aldaar opgenomen zijn, maar vreeslijk verschrikt van de vrouw van Meester Oosterhof (zoo was hij genaamd) hare dogter en de aangehuwde dogter, welke op dat oogenblik alle drie weduwen geworden waren, allen gedompeld in zwaren rouw, benevens de andere volwassenen en een aantal kleine kinderen, waaronder misschien die hun verlies niet beseffen, en wijders alle naastbestaanden en betrekkingen.
En dies te ontzettender wijl men gisteren nog de lijken vermistte.
3 oktober:Wij melden pag. 73 het treurig ongeluk op de Sneker meer. Thans konnen op zekere berigten toevoegen: dat die beide mannen op of in verongelukte in het voorbijvaren gezien, nog ongeveer
een uur bij elkanderen gebleven, en twee malen de kleine jongen, 7 jaren oud een zoontje van een der ongelukkigen in de boot, door de golven bij hun opgeworpen maar ’t elkens weder afgeslagen werd en eindelijk met de vader, zijnde de zwager van meester, aan zijne dogter getrouwd, verdween.
De overgeblevene, zijnde een gehuwde zoon van meester was geheel weerloos met zijn verongelukte scheepje en een speelbal der golven, dikwijls onder en dan boven geworpen, dog met den dood worstelende Pieter Oosterhof hadde t’ elkens het geluk, zich in of boven op de boot te klemmen en daardoor met het hoofd boven water te blijven, dog met iedere golf geheel overdekt; het werd in dien toestand eindelijk nacht (te half 4 waren zij omgestort) en nog hield de ongelukkige zijne bewustheid, totdat hij in de nacht, eenig riet door de golven voor den wind daar henen gestuwd, merkte hij aan den over te zijn voelt grond en waad alzoo door riet en biezen en bereikt eindelijk de vaste wal, op een gemaaid stuk land aangekomen, raapt het hooi zooveel noodig bij elkanderen, legt zich op het lijf daarop neder, terwijl het water hem steeds door mond en keel uitliep; dag geworden, ziet hij, waar hij zich bevind, waad door een paar slooten en komt op de Groene Dijk aan een bekend huisje, dog gemeene lieden, welke hem verwonderd en verbaasd, inneemen zooveel mogelijk verpleegen en klederen tot verdroging zooveel mogelijk aantrekken. Er wordt over deze wonderbare zonder eenige menschelijke hulp behoudenis, terstond tijding naar Terzool gebragt, totdat hij zelf in staat de reis derwaarts
neemt. Ieder die het hoort en hem ziet staat opgetogen en verbaasd over deze zijne behoudenis en er blijft bij alle nadenken niets over te denken, als God alleen heeft hem gered, de goede hand Gods heeft hem behouden.
Pieter Oosterhof is steeds na zijn behoudenis en te huis komst, welvarende; dat was hij gisteren nog, vertelde mij mijn zwager,
[Hette] welke aldaar bij zijn treurige familie een nacht geweest was.
De behoudene Oosterhof hadde hem verklaard dat hij gedurende den doods nood, bedaard en zeer kalm van gemoed was geweest, wel gedurig om behoudenis gebeden hadde, maar t’ elkens bij dagt: ik kan niet behouden, ik kan niet gered worden. Hij wist zelf niet welke eene wonderbare gerustheid hem steeds bezielde.
Dus zijn er geen 3, zooals wij bevorens melden, maar twee treurige weduwen en kinderen de moeder en dogter, welke hoogst zwanger is, en in stille mijmeringen als het ware verzonken blijft zonder spreeken.
De Moeder blijft de school met voorkennis van den Opziender en ingezetenen en hare Winkel ophouden.

Doeke skriuwt op 10 oktober:

Gisteren was ik dan aldaar [yn de Wynberg te Snits] om mijn Geld [it wyklikse bûterjild dat er krijt fan syn kommisjonêr-bûterkeapman] te ontvangen benevens anderen, alwaar H. Oosterhof [Hindrik Johannes Oosterhoff, troud mei Alida Wassenaar, dochter fan dûmeny Tjalko Wassenaar, sjoch earder oangeande de kwestje tusken Piter Hettes Hettema (Hette syn heit) en dizze dûmeny], zaakwaarnemer te Rauwerd, zoon van den onlangs verdronken meester Oosterhof 64 jaren oud, ook wekelijks resideert om de belanghebbenden over hunne zaken te spreken. Deze kwam dan hier ook en een weinig daarna zijn broeder P. Oosterhof fris en gezond zijn pijp te rooken. Ik beschouwde hem met stille aandoening welke onlangs zoo zichtbaar de Hoede des Almachtigen was gezeten geweest, toen hij onder en boven water met zijn rank scheepje gedurende ten minste 5 uren, de gehele zoo buitengewoon ontstuimige meer, over tuimelde en gedurig ondersboven over gestuwd werd, en daarna bij het uitkomen, gedurende den overigen tijd des nachts in weinig gras en hooi, tot op het vleesch nat in het open veld tot aan het morgenlicht nederlag!
Dezer wijs beschouwde en dagt over hem naa terwijl hij stil en bedaard zijn pijp zat te rooken, en kon niet nalaten hem bij mijn vertrek de hand te geven en zegen en welvaren toe te wenschen. Ik zoude mij wel bij hem konnen vervoegd en in gesprek begeven te hebben over zijn wonderbare behoudenis, maar misschien hadde mijn aandoening mij wel verhinderd om een geregeld gesprek te houden, en daarom onthield ik mij.
O, hoe zichtbaar ontdekt zich dikwijls de hand des Heeren! in zijne werken! O! gelukkigen ik en de mijne drie werf gelukkigen, wanneer wij in de Hoede des Almachtigen mogen opgenomen worden!! Niet zoo onmiddelijk zonder menschenhulp werd de bejaarde man, Wabe genoemd, waarvan wij pag 73 melden, wiens zoon en kleinzoontje omkwamen, echter op een wonderbaarlijke wijze, middelijk door menschen handen gered; want zooals wij melden een tou van een snel voorbijvarend schip grijpende werd een geruimen tijd ook zoo snel, door het golvend meer en stuiven achteraan gesleurd en getrokken, totdat het eindelijk gelukte hem binnen boort te trekken. Maar de redding was ook zichtbaar door Gods hand, welke zijne handen in het juiste oogenblik zoodanig bestuurde om het tou te grijpen, en kragten verleende om bij den geweldigen tegenstand van het water gedurende een geruime tijd vast te houden tot zoo lang de gelegenheid zich aanbood om hem in het schip op te trekken. Beide, in het behouden worden en de 3 anderen verlooren te gaan, is overvloedig stof van aanbidding, en de hand der Godelijke Voorzienigheid is het geheel beloop dezer reizigers allezins op te merken, met ontzach en eerbied, te erkennen en gade te slaan!!!
H. Oosterhof zeide op mijne vraag: dat zijne moeder en zijnen zuster door dit ontzettend ongeluk weduwen geworden, naar den tijd en omstandigheden wel voeren en in dezen haren druk tamelijk bemoedigd waren, zoo geeft God kragt naar kruis! te meer nog wijl de dogter behalven haren man ook de vader en haar outste zoontje velooren heeft, en de moeder haar man, aangehuwde zoon en kleinzoontje.

Synoadelid Hette – Botsingen tusken bruorren
Ik heb reeds melding gemaakt dat ik met vele kerkelijke roepingen en commissies vereerd werd. Tot bewijs hiervoor strekt ook, dat ik in zes Synodale vergaderingen zitting gehad heb, de eerste maal in 1840 te Amsterdam, juist toen Willem II tot Koning gekroond werd, bij welke gelegenheid ik veel pracht en statie gezien heb.

As synoadelid stekt Hette moai wat op oangeande debattearen oer tsjerkelear en tsjerklik rjocht. Mar hy wurdt op synoadenivo ek konfronteard mei kribbekeurichheden, bygelyks oer amtsklean. Op de synoade fan 1840 nimme leden it dûmnys kwea-ôf dat se har net yn in swarte rok en in kûtbroek stekke, in bef foarhawwe en in trijekante steek opsette. It einbeslút is dat it dragen fan amtsklean oanret wurdt, mar dat sil net in wet fan meden en perzen wêze, oan klean wurdt gjin wêzentlike wearde hechte.
Hette makket allyksa botsingen tusken ôfskieden bruorren mei oer it talitten fan foargongers.

Hette skriuwt dêr ûnder oaren oer de synoade fan 1840:

/…/de Dordtsche kerkordening weder aangenomen, waarover veel verschil was ontstaan met de kruisgezinden.

De saneamde krúsgesinden of Krúsgemeenten foarmje in aparte groep binnen de Ofskieding. Neist de striidkwestje oer de tsjerkeoarder, nimme hja it de oare Ofskieden Gemeenten kwea-ôf dat dy út binne op erkenning fan de oerheid, dêrmei ferleagenje dy neffens har it begjinsel fan ’e Ofskieding.
De oare Ofskiedenen dêrfoaroer ferwite de Krúsgemeenten dat se gjin wettige dûmenys hawwe en dêrmei gjin wettige betsjinning fan de sakraminten, want har earste learaar is troch in oefener befestige. Dat euvel sille se earst ferhelpe moatte. De petearen tusken de beide partijen rinne jierrenlang stomp.
It skeel rint sa op dat de synoade yn 1845 net trochgean kin. Grinslân en Fryslân belizze in aparte synoade yn 1846, Hette is dêrby.

De verdeeldheid in de kerk breidde zich steeds meer uit, zoodat de provinciale vergaderingen van Holland en Gelderland zich verzetten tegen de handelingen van die van Friesland en Groningen, niet zoozeer wat de leer betrof, maar wegens het toelaten van leeraren, zoodat er verscheidene leeraars waren die door een gedeelte der kerk niet als wettig erkend waren.
Dit gaf zooveel botsing dat het in 1845 onmogelijk was een Synodale vergadering te beleggen. Daar evenwel de geschillen bleven bestaan, zochten de beide vereenigde provinciën in het Noorden een Synode te beleggen, hetgeen ook in 1846 te Groningen gelukte, en waartoe heel de kerk verzocht werd afgevaardigden te zenden. Op die Synode was ook ik als afgevaardigd ouderling tegenwoordig. Na veel strijd en verschil van gedachten is in die Synode eindelijk de vereeniging van partijen tot stand gekomen, en werd een meer bepaalde grondslag gelegd voor de toelating van leeraars. s. 95

Hette stimt yn 1854 mei yn it beslút om de Teologise Hegeskoalle te Kampen op te rjochtsjen, dêr’t syn soan Tetman letter ta dûmeny leare sil.

In 1854 werd de Synode te Zwolle gehouden, waarbij ik ook, als afgevaardigde voor de provincie Friesland tegenwoordig was. In die Synode is, na rijpe overweging, besloten tot oprichting der theologische school te Kampen. Men mag zeggen: dit werk is van den Heere geschied; omdat het zeker is, dat de kerk daardoor aanmerkelijk is gebouwd en uitgebreid.
In 1857 is de Synode te Leiden gehouden, waarin ook ik als afgevaardigde zitting had. In die Synode werd onder anderen een nog al moeielijk punt ter tafel gebracht, en wel over de bestaande verschillen tusschen de docenten in leer en richting, waarover vooral Zuid-Holland geërgerd was. Dit punt werd eindelijk beslist door het aannemen van een voorstel, waarin uitgedrukt werd aan welke leiding of richting de school zich te houden had.
In 1863 heb ik eenige dagen als secundus in de Synode te Franeker zitting gehad. Zulk een vergadering bij te wonen strekt veel tot leering. s. 96-97

Machthawwer Hette
Hette is foar Ofskieden Bitgum de geastlike foaroanman en dêrneist de foarste finansjele stiper.

In 1872 is de pastorie vergroot, ’t geen met het een en ander f 2500,- gekost heeft; en toch heeft de gemeente nu minder schuld dan in het begin. s. 98

Op grûn dêrfan skynt er te mienen dat er syn macht yn tsjerklike saken jilde litte kin.
Sa bepaalt er by de ferbou fan de pastory yn 1872 dat dy mei de kont nei de dyk komt te stean. Sa hat dûmeny it sicht it fjild oer en sil er by it preekmeitsjen net ôflaat wurde. Dûmeny Kerssies, dy’t dan krekt, sûnt 22 novimber, te Bitgum stiet is noch dryst en doart Hettema wol even wat fiele te litten. As er sneins de preekstoel beklommen hat en begjinne sil, lûkt er it griene gerdyntsje oan âlderling Hettema syn kant yn ’e âlderlingebank earst even ticht. Sa wurdt er net ôflaat troch Hettema syn troany.

Mar der spilet blykber ek noch wat oars:

In 1876 is Ds. Kerstius beroepen en vertrokken naar de gemeente van Sauwerd in de provincie Groningen. In zijn tijd is de gemeente vooruitgegaan in het finantieele. Mijn verkeer met met was niet zooals ik het wenschte; want wij hadden wel eens verschil over waarheden en leerstellingen.
Nochtans bracht het mij veel tot onderzoek en gebed, waardoor ik gesterkt werd in het geloof. Door zijn prediking was er wel wat een andere richting in de gemeente gekomen; maar, Gode zij dank! niet tot verderf der gemeente. Men vreesde dat er bij zijn heengaan tweedracht en scheuring ontstaan zou; maar hiervan is de gemeente gelukkig verschoond gebleven./…/ s. 98

KERSSIES JAN
Ds. Jan Kerssies (Eemster, Dwingeloo 1839-Hoogeveen 1908) stiet fjouwer jier yn Bitgum. Dan hast tritich jier te Adorp-Wetsinge-Sauwerd, yn 1905 giet er mei emeritaat. Dêr hat it him mooglik better foldien (yllustraasje: internet)

Ofskieden foargongers komme gauris út in oar sosjaal fermidden as in dûmenyslaach en sa. Jan Kerssies is earst hússkilder, dêrnei docht er de predikante-oplieding yn Kampen; syn heit wie earst timmerman en letter ek Kristlik Grifformeard foargonger.

Sabeare boer-ôf – Hette hat mis west
Hette ferklearret himsels in kear boer-ôf.
De folgjende anekdoate is optekene yn 1983 troch Jabik Keimpes Dykstra (Bitgum 1916-Harns 2001), gernier te Bitgummole en oerpakesizzer fan Jelle Frederiks Dykstra (Bitgummole 1799-1891), yn Hetteboer syn tiid fuorman te Bitgum.

It wie om ende by 1863. Op ’e achte tsjin it hoarnleger oan hie Hetteboer in skoan stik koalsied. Ut ’e mulkeamer wei hienen se it wûndere barren alle dagen foar eagen. De siedding yn ’e neisimmer, it rigeljen fan ’e lytse plantsje yn ’e hjerst, yn ’e winter snie en hurdbeferzen grûn. Yn it foarjier kamen de earste plantsjes wat suterich foar ’t ljocht, de bledsjes skeind troch de wrede winter. Mar mei’t de sinne mear krêft krige, waard it lân alle dagen griender en de swiere bilgrûn bedutsen. It dijde ta in goede frucht. Unthjit foar de boer. Bloeie, rypje, sichtsje.
No kaam it noedlikste hoartsje. It waar wie los. Grouwe buien gongen oer de sweeën. Hoe soe it mei de tersk komme? Mei it wetter tynden de houwen, mei de sinne krompen se wer en wie de kâns grut dat se iepensprongen en soe der sied weiwurde. Mei kleedbaas Jelle Frederiks wie ôfpraat: sa gau mooglik terskje.
De wike ferrint mei buien en even sinne. It wurdt freed. De moarns is de loft wat bleek-wetterich, mar it sintsje is der ek. Yn Bitgum stean kleedbaas Jelle en syn tolve mannen byelkoar. Hoe sil it? Jelle beslút: Helje it reau fan Hetteboer mar op. Jelle syn soan Gerrit set de stap deryn nei de Súdhoek. De boer is nei Ljouwert. Syn seine kin er net jaan. De arbeiders en Gerrit slaan gau yn. Nei Bitgum, de terp, it hiem. Kleden, stokken, gaffels en oar ark op ’e wein. Jelle en syn mannen nei de Súdhoek. By de pleats flier meitsje, kleedspanne, hynders foar de terskrôle, koalsied oandrage, terskje. Op dy achte is it ien en al geskrep fan hynders en minsken. Hoe sil dit ôfrinne? In bleke loft, in krimpende wyn. Iten en drinken is der benei op ta. No ja, in slokje. Skreppe.
Op ’e middei komt Hetteboer mei syn reau út ’e stêd wei. Yn ’e fierte sjocht er in flagge wapperjen. By in terskkleed? Wêrearne? Op syn lân? It moat net mâlder. Hy jaget de reed nei de pleats lâns. Wrimpen slacht er it hynder út. Rimpen skeanoer. Lilk.
Jelle sjocht him oankommen. Swier waar, tinkt er.
Hetteboer: Jelle ik bin hjoed boer-ôf wurden.
De terskers wrotte troch.
De boer giet brimstich yn ’e hûs. Wat tiid hawwe wy langer? Wa is boer, hy of dat keppeltsje Bitgumers?
Op it lân wurdt trochskrept, switten. Sille se it rêde? Wat in loft oan ’e kym. Steech bodzje se fierder. It sjit op. Dan de lêste dracht yn ’t kleed, de lêste tersk. It sied op ’e wein, in sek op ’e rêch. It spant derom. De skuorre, it terskhûs yn. Se ha it rêden. Dan eazet it wetter op it skuorretek. De frucht is behâlden.
De terskhúsdoar pipet. De boer, net mear lilk. Hy giet nei kleedbaas Jelle en syn mannen en seit: Jelle ik haw mis west.
Hetteboer en Jelle Frederiks hienen wat fanelkoar. As minsken liken hja steech, ûnfersettelik. En dochs ûngelyk bekenne. Beide fan ’e lytse tsjerke.

DYKSTRAJF
Jelle Frederiks Dykstra (Bitgummole 1799-1891). Fuorman, wa is boer?
(foto: Argyf Jelle Krol, Ljouwert)

Hetteboer leit letter wer yn tsjûk waar mei Jelle Frederiks. Dat hat ûnder oaren te krijen mei dy ferbouwing fan ’e pastory oan ’e Berltsumerdyk yn 1871/’72. Dykstra hat doe sein: ‘Hettema, Jo hoanne wol altyd koaning kraaie.’
It skeel stekt hyltyd wer de kop op, sadat it yn 1876 yn ’e tsjerkeried behannele wurdt. Hettema is dan njoggenensantich en Dykstra sânensantich. Se moatte ferskine foar Frouwe Justitia, de ‘neutrale’ middeler, de tsjerkeried. Hettema is as tsjerkeriedslid presint en Dykstra wurdt fan hûs helle.
De tsjerkeried achtet it wyslik dat beide broeders skuld bekenne.
Neffens de oantekens freget Dykstra nei in skoftsje: ‘Kunt gij mij vergeven wat ik u heb misdaan?’
Hettema syn beskie is: ‘Neen, tenzij als de kerkeraad verklaart dat ik niet schuldig ben, waarvan u, Dijkstra beweert dat zulks wel het geval is.’
Hette makket fan ferjouwing in hanneltsje: at jo berou toane, dan ferjou ik. Mar ferjouwing kin net ferhannele wurde, lit stean ôftwongen.
De tsjerkeried jout net sa’n ferklearring ôf en is fan betinken dat de mannen har deiliskip sels mar bylizze moatte.
Dat dogge se fjouwer moanne letter, melde de notulen.
Is gjin ferjouwing ta stân kommen, dan grif wol fersoening. De mannen sille beide inerlik deselde bleaun wêze, mar tusken har is der wat feroare. Se kinne wer fierder.

Hette finaal boer-ôf
Yn 1871 set Hette him mei syn tredde frou nei rintenierjen. Yn ’e Ljouwerter krante fan 21 april 1871 wurdt it boelguod oankundige.

boelguod 1871

Netwurk fan Ofskiedenen
De Ofskiedenen hawwe har netwurk troch de hele provinsje hinne.
Hette syn broer Tetman is diaken by de Ofskieden Gemeente te Ljouwert.

hellema wd
Wiger Doekes Hellema (Wurdum 1797-1869), âldste broer fan Gryt
(skildere portret, makker net bekend)

Hette syn sweager, Wiger Doekes Hellema, is âlderling by de deselden te Wurdum.
Hindrikje van Tuinen, Hette syn tredde frou, is widdo fan Lodewyk Sierks Plantinga, diaken by de Ofskiedenen te Frjentsjer.

Hette syn bern trouwe meast mei it fromme folk út útsprutsen ôfskieden fermiddens (sjoch stambeamke).
Piter, Hette syn âldste soan, is troud mei Jeltsje Douwes Bakker, har heit Douwe Gerrits Bakker, boer te Tsjalhuzum, is âlderling by de Ofskieden Gemeente fan Snits. Hy is alle sneinen wol by in ferbeane godstsjinstoefening te finen en hy lit ek by him oan hûs preekje. Dêrfoar krijt er in boete fan hûndert gûne en hy moat seis wiken sitte omdat er lygd hawwe soe oangeande it oantal taharkers. Ek Bakker syn neiteam is manifest ûnder de kristlik-grifformearden. Jeltsje har suster Tryntsje is troud mei Hindrik Wygers Hellema, soan fan Gryt har âldste broer.
Piter syn twadde skoanheit, Romke Kornelis Romkema, boer te Broek, is tsjerkeriedslid by de Ofskiedenen op ’e Jouwer.
De trije manlju fan Hette syn dochter Lysbeth binne de Ofskieding allyksa tadien, itselde jildt foar de beide mannen fan Dieuwke.

brugsma jg
Jabik Gerrits Brugsma (Achlum 1805-Frjentsjer 1876)
(foto: M. Scheepstra, Grêftswâl 151, Ljouwert)

Soan Tsjisse syn skoanheit, Jabik Gerrits Brugsma, is in Ofskieden matsjedoar te Achlum-Frjentsjer. Hy krijt it oan ’e stôk mei ds. K.J. Pieters dy’t sa’t skynt niget hat oan spiritisme. Brugsma lit yn in gebed trochskine dat dûmeny ‘een kunst- of goochelvoorstelling’ bywenne hawwe soe. Dûmeny neamt soks grouwélige leugens. Oant yn Bitgum ta is de kwealaster al trochkrongen. De klassis adviseart om Brugsma út syn amt fan âlderling te setten. Dêr komt ferset tsjin. De bui waait oer.

Hette syn soan Wiger syn twadde skoanheit, Piter Simens van der Woude, boer op ’e Wurdsterterp ûnder Wânswert, stiet foaroan by de Ofskiedenen te Wânswert-Burdaard. Lykas Hette Pieters is er yn ’t earstoan ek oefener. Ek hy lit yn syn skuorre preekje, ûnder oaren troch ds. Simon van Velzen en troch ds. Hendrik de Cock, dy’t ek by har útfanhuzet en kategisaasje jout.
Van der Woude wurdt allyksa beboete mei hûndert gûne. Yn Wânswert groeit de fijânskip tsjin de Ofskiedenen, de lju bûnzje by Piter Simens op ’e ruten of smite in doar iepen.

De neiteam fan Hette Piters bliuwt fierhinne grifformeard, allinne Doeke syn neikommelingen te Berltsum keare werom yn de earmen fan de ‘aloude Moederkerk’, yn dit gefal de Herfoarme Tsjerke.

Watch Movie Online Logan (2017)

(1863-1877) In Memoriam soannen

Yn syn neitins memoreart Hette Piers syn ferstoarne soannen elk foar oar.

Feike (†1863, 21 jier):
In de laatste jaren zijns levens heb ik veel zorg met hem uitgestaan, daar hij sedert de dood zijner moeder aan zenuwaandoeningen leed, die na eenige jaren zich openbaarden in zenuwtoevallen, waaraan hij ook overleden is, met vele hoop gevende bewijzen voor de toekomst, daar hij als een heilbegerige, zoekende ziel de rust is ingegaan. s. 99

Rouadvertinsje yn ’e Ljouwerter Krante, 8 des. 1863:
Heden morgen ten 7 Uur werden wij plotseling in
rouw gedompeld, daar mijn zeer geliefde Zoon Feike
Hettes Hettema, na eene afwisselende ongesteld
heid in den ouderdom van 21 Jaren en 6 maanden,
ons door den dood werd ontrukt. Met een bloedend hart
staren wij den Overledene na, doch wenschen te berusten
in Zijn wil, Wiens vrijmagt wij eerbiedigen.
                                                 St. Anna-Parochie, H.P. Hettema
                                                 den 30 November 1863.
                                                 Eenige Kennisgeving.

Wieger (†1872, 39 jier):
/…/de zoo smartelijke levenservaring, die mijn deel was in het eerste jaar van ons stil en rustig leven. Die verandering [it rintenierjen yn Bitgum] was voor ons zeer aangenaam, maar werd vergald door het sterven van mijn twee dierbare zonen binnen den tijd van tien weken. De oudste heette Wieger, en was nog geen 40 jaar oud. Hij was de jongste zoon uit mijn eerste huwelijk [bûten twa jonkjes, ien fan trjie jier en ien fan fiif dagen, mei de namme Tetman, sjoch stambeamke], en was in zijn tweede huwelijk zeer gezegend. Hij woonde te Jislum in een groote boerderij, en droeg de achting weg van allen die hem kenden, zoowel in het maatschappelijk verkeer als in de kerkelijke gemeenschap, zoodat zijn dood algemeen betreurd werd. maar de gulukzalige hoop, waarvan hij in de laatste oogenblikken bewijzen gaf, stortte een vertroostende balsem in de diepgewonde harten van mij en al zijn nabestaanden. s. 100

Rouadvertinsje Ljouwerter Krante, 5 jan. 1872:
Heden overleed, na eene ziekte van bijna
drie weken, in den ouderdom van ruim 39
jaren, mijn hartelijk geliefde Echtgenoot W.
Hettema. Alleen de hoop op een Zalig we-
derzien lenigt enigzints mijne groote smart.
                               Jislum, den 1 Januarij 1872.
                                 B. Hettema-van der Woude

Tetman († 1871, 27 jier):
De jongste zoon uit mijn tweede huwelijk over wiens dood ik naar den vleesche bedroefd was, was pas twee maanden eerder overleden. Hij werd door de smartelijke natuurlijke pokken aangetast en stierf na weinige dagen, en was van mijne negen kinderen alleen het offer dier ziekte, daar al de anderen haar hadden doorstaan. Met volle overtuiging was hij, evenals ik, tegen de vaccine. Dit bleek o.a. hieruit, dat hij in zijn ziekte, toen de dokter verzocht zijne twee kinderen te laten inënten, dit bepaald afsloeg, en ze liever onbepaald aan den Heere toevertrouwde. Hij bekleedde een gewichtige betrekking, daar hij leeraar was in de Chr. gereformeerde kerk te Giessendam, alwaar hij den 1sten Novemver 1871 overleed, en daar ligt hij ook begraven. De kerkeraad aldaar heeft een onbekrompen getuigenis gegeven aangaande de waarheid, die hij preêkte en de waardigheid, met welke hij zijn dienstwerk verrichtte, alsmede van de hope des eeuwigen levens, die zijn deel was. Dit strekt ons hart tot vertroosting. Doch de gedachte dat hij nog zoo kort in zijn ambt en zoo jong van jaren, is weggerukt, baart mij nog dikwijls droefheid des harten; maar ’s Heeren doen is altijd wijs en goed.

tetman glêstetman foto
Ds. Tetman Hettema, Hetteboer syn jongste bern
(glêsnegatyf)

Als kind had hij altijd veel lust tot leeren, en als jongeling gedroeg hij zich voorbeeldig. Daar hij wegens den vaccine-dwang niet op de openbare school kon gaan, kreeg hij slechts een weinig huisonderwijs. Toen hij 12 jaar was, legde hij zich met vlijt en gewilligheid op het boerenwerk toe en in den tijd, dien hij uitkoopen kon, legde hij zich met ijver er op toe, om door eigen oefening in het leeren te vorderen. Toen Ds. de Wit leeraar bij ons was, ging hij bij hem les nemen in schrijven en rekenen; en daar de lust tot leeren bij hem telkens grooter werd, openbaarde hij zijn begeerte om voor predikant te studeeren, en zocht daartoe gelegenheid ter voorbereiding bij Ds. Kreulen te Hallum, ’t geen hem ook gelukte.

Thewis Egberts de With is dûmeny te Bitgum fan 1850-’52; J.R. Kreulen stiet te Hallum fan 1853-1868.

Zoo was hij een tijd lang bij Ds. Kreulen, doch drong er toen sterk op aan naar Kampen te mogen gaan. Maar een groote zwarigheid bestond hierin, dat ik als vader de middelen niet had voor de studie benoodigd. Hij wist echter een uitweg te vinden en stelde mij voor, dat als hij zoover was, hij de erfenis, die hij van zijne moeder tegoed had wilde verleeren. En daar hij ook bereids iemand vond, die hem tot aan zijn meerderjarigheid het benoodigde geld voorschieten wilde, vertrok hij naar Kampen, en is na volbrachte studie een eerbaar dienaar der kerk van Christus geworden.
Was zijn tijd kort en waren zijn dagen weinigen, toch kan met recht van hem gezegd worden, dat hij dien tijd niet nutteloos, maar werkzaam doorgebracht heeft. s. 100-102

Rouadvertinsje Ljouwerter Krante, 7 nov. 1871:
Knipsel

Piter (†1877, 56 jier):
In Augustus van het jaar 1877 moest ik opnieuw een mijner kinderen beweenen; het was Pieter, de oudste van al mijn kinderen,/…/De zekerheid dat hij in ’t geloof gestorven is, waarvan hij in de laatste dagen bizondere blijken gaf, en hetgeen hij reeds in zijn jongelingsjaren openbaarde, lenigde de droefheid van mij en zijn rouwdragende nagebleven betrekkingen. s. 102-103

Rouadvertinsje Ljouwerter Krante, 21 aug. 1877:
Heden behaagde het den vrijmagtigen
God door den dood van mijne zijde weg te
nemen mijne geliefde Echtgenoot en der Kin-
deren zorgdragenden Vader Pieter H. Het-
tema, in den ouderdom van zes en vijftig
jaar en vier en een tweede maand. Zwaar en
smartelijk valt ons en zijn hoogbejaarden Va-
der dit verlies, doch het vertrouwen dat hij
met Christus, op wien zijne hoop was gegrond,
is vereenigd, lenigt onze smart.
                                          Joure, 15 Augustus 1877.
               Mede namens Kinderen en Behuwdkinderen,
                                                           T.R. Romkema,
                                                     wed. P.H. Hettema
Kennisgeving aan Familie, Vrienden en Bekenden.

Sillige bern
Door den dood dezer [beide] zonen werd mij een groot gedeelte van mijn tijdelijk genoegen ontnomen, daar men wel begrijpen kan hoe dankbaar en verheugd zich het rechtgeaard ouderhart moet gevoelen, als het zijn, met veel moeite en zorg opgevoedde, kinderen tot een goede bestemming op aarde ziet gekomen, en bovenal als zij, christenen geworden zijnde, de voetstappen hunner vrome ouders drukken, en als eerlijke en verstandige burgers der maatschappij anderen ten voorbeeld strekken, zoodat zij geëerd en geacht worden, zelfs door hen die buiten zijn. Doch is der zulken dood voor de levenden een gemis, voor hen zelven is het sterven gewin. s. 102

As Hette yn 1882 ferstjert hat er fan syn tolve bern sân ferlern, fjouwer dêrfan binne folwoeksen wurden: Piter, Wiger, Feike en Tetman. Hy is twa kear widner. Twa skoandochters, in skoansoan en fyftjin fan syn bernsbern binne ferstoarn.

De acht gehuwden zijn voor het uitwendige niet bizonder gezegend, doch met onderscheid. Veel zwarigheid en schade heb ik van sommigen hunner moeten dragen; maar de Heere is mij altoos tot troost en sterkte geweest. Ik zal over hen niet in bizonderheden treden; de nog levenden kunnen voor zichzelven getuigen. Maar een ding is mij tot troost en blijdschap, dat ik hen nog mag aanschouwen op het gebied der waarheid en dat zij te midden van de worstelingen der wereld, die in het booze ligt, bewaard zijn gebleven; zodat ik van de zes, die nog in leven zijn, niet één mag uitsluiten van de hoop der zaligheid, naar het Woord der waarheid. Die rijkdom, om met den psalmdichter te spreken, is meerder waard, dan ’t fijnste goud op aard. s. 99

De bernsbern binne eins wat bang fan pake Hettema as se by him yn ’e opkeamer op audiïnsje gean. De Bitgumer pakesizzers plichtet er ien kear yn ’e wike op te wachtsjen. Nei’t dy mar al te goed ynstrueard binne om har sa en sa te hâlden en te dragen foardat se foar de aartsfader ferskine, komt it ornaris net fierder as: ‘Ha jim fan ’e wike ek stout west?’ Nei in pear fermoannings fan syn kant en in ‘Ja pake, nee pake’ is de searemoany dan wer oer.

Hette wêr bisto? Hineni. Hjir bin ik Heare
Oan ’e ein fan syn libbensbeskriuwing makket Hette in soarte fan geastlik testamint op. Hy ûnkomt der net oan om dêrby nochris de klam te lizzen op syn driuwfearren om te libjen út it – yn syn eagen – iennichste wiere leauwen, dat is yn Jezus Kristus: de Wei, de Wierheid en it Libben.

Bij het teruggzien op mijn afgelegden levensweg, dan ontdek ik daarin veel, waarmede ik anderen geen dienst kan bewijzen, tenzij dan dat ik hen wijze op mijn gebrek; niet zoozeer hierin, dat men bij de allerbeste daden en handelingen voor het oog des Heeren met zonde bevlekt is; maar hierdoor, dat onkunde zoo vaak doet dwalen. Van achteren beschouwd moet ik bekennen, dat mijn geloofssterkte niet altijd gegrond was op en gepaard ging met een geheiligde kennis der waarheid. Men acht in zulk een toestand zoo licht de vrucht meer dan den boom, waaraan zij gegroeid is. Men verkwikt zich aan de zoete wateren van de levensbron, en schat dat hooger dan de werkdadige oorzaak er van, die het middel en de verkwikking beide geeft.
Men zou een groot geloof kunnen hebben, steunende op de belofte van het Evangelie, terwijl men zeer weinig bedenkt wie Hij is, van wien de belofte uitgaat. Het zaligmakend geloof wordt in den geloovige versterkt, naarmate hij meer en beter het voorwerp des geloofs leert kennen en liefhebben. Versta ik niet alleen het Evangelie, maar ook Hem die gezegd heeft: “Ik ben de Weg, de Waarheid en het Leven; niemand komt tot den Vader dan door Mij; Ik en de Vader zijn één,” dan is die kennis een blijvende ervaring./…/ s. 107-108

Dat Wiere Leauwen is foar Hette ferwurde yn de Trije Formulieren fan Ienichheid. Oan dy grifformearde belidenesgeskriften moat er wol fêsthâlde, en hy kin net oars as him dan ôf te skieden fan it ynstitút Nederlâns Herfoarme Tsjerke dat neffens him it sillichmeitsjende leauwen fierhinne farre litten hat, sa net bestriidt, en feroarsaket dat de beliders fan de wiere lear ferfolge wurde.

Toen ik uit volle overtuiging des harten mij reeds bij de vervolgde broeders had aangesloten, schaamde ik mij niet er van te spreken en anderen er toe op te wekken, waarom ik dan ook verzocht mij van de kerk af te scheiden. Toen werd ik, zooals reeds vroeger gemeld is, voor den kerkeraad geroepen, en wat daar is besproken en verhandeld, heb ik den lezer reeds vroeger gezegd. Alleen wil ik er nog dit bijvoegen dat ik daar ronduit verklaarde: dat ik mijn afscheiding vorderde om reden, dat het hervormd kerkbestuur bewees, niet meer op gereformeerde gronden te handelen, waarom ik dat kerkbestuur bepaald moest verwerpen, en mij met al mijn kinderen van hun vereeniging onttrok, met het verzoek om daarvan in ’t openbaar kennis te geven, hetgeen met stilzwijgen beantwoord werd.
Om op het verschil, waarvan hierboven sprake is, terug te komen, zoo toonden zij, die de knie niet voor Baäl wilden buigen, dat zij aan de belijdenis, uitgedrukt in de belijdenisgeschriften der kerk en Dordtsche leerregels, vasthielden. Daarom bestond er niet de minste behoefte om naar een nieuw formulier of nieuwe kerkelijke organisatie om te zien; zoodat de daad van afscheiding volledig bestond in het terugkeeren tot de leer en tucht der vaderen en ook om zooveel mogelijk het kerkbestuur daarnaar te regelen, gelijk het mij uit gevallen van mijn eigen ervaring gebleken is, zoodat het eenvoudig is de gestelde gronden te bevestigen. s. 111-112

Hette jout him by gelegenheid ‘rekkenskip’ sa’t er it sels neamt, fan syn prinsipiële stânpunten en syn needtwongen ôfskieding. Sa ek as er in kear mei syn lânhearre in pleats takseart.

Ik deed een reisje met den heer Buma de Witte, destijds mijn landheer, naar Burumerland, om een boereplaats te takseeren. Op de terugreis vertelde mijnheer mij, dat hij het middagmaal besteld had bij zijn zwager, mijnheer de Wit, burgemeester te Buitenpost, en had beloofd, dat zijn boer ook medekwam. Alhoewel ik niet veel zin daarin had, kon ik het toch niet weigeren. Ik werd dan met den heer Buma binnengeleid, en mij werd plaats aangewezen naast den burgemeester. Ik zat daar niet erg op mijn gemak, tusschen al die heeren en dames. Die eenvoudige boer viel ook dadelijk in het oog der juffrouwen en zij begonnen al spoedig te vragen waar ik woonde. En toen ik haar antwoordde: te Beetgum, begonnen onderscheidene dames te spreken en te vragen naar den dominé, dien zij zeer goed kenden, of hij veel volk in de kerk, kreeg enz. Ik beantwoordde die vragen zoowat zijdelings en onvolledig. Toen vatte de burgemeester, die bekend stond als een heftig tegenstander der afscheiding, het woord op, en vroeg mij: ‘Gij zijt toch ook gereformeerd?’
Ik antwoordde: ‘Dat meen ik al; maar in ’t welnemen, mijnheer, ik ben afgescheiden gereformeerd.’
Mijnheer antwoordde: ‘Afgescheiden! En waarom?’
Ik zeide: ‘Ik heb in mijn jeugd belijdenis gedaan van de leer der gereformeerde kerk en beloofd, die belijdenis getrouw te zullen blijven en haar niet te verzaken. Daarom heb ik mij verplicht gevonden mij af te scheiden van het hervormd genootschap dat niet meer gereformeerd is.’
‘Zoo,’ zeide mijnheer, en sprak niets meer, en ook de anderen zwegen, zoodat er verder over deze zaak geen woord meer gewisseld werd. Dat eene woord was het middel, dat de Heere gebruikte als een pijl om het hart des vijands te treffen. De burgemeester was verder zeer vriendelijk en betoonde niet de minste vijandschap./…/

De lânhearre dêr’t Hetteboer hjir mei op ’en paad is sil Willem Fredericus Vriese wêze (Amsterdam 1826-Arnhem 1873), de twadde man fan Sophia Angenis Beatrix Buma (Brussel 1826-Den Haach 1893), eigenares fan Sate 3 yn ’e Súdhoek, dêr’t Hette op buorket, widdo fan Bernhard Walraad van Welderen baron Rengers (Ljouwert 1825-1856).
De oanbelangjende boargemaster is Jhr. Volkert Adrianus Heringa van Haersma de With (Mitselwier 1831-Bûtenpost, Haersmastate 1909), boargemaster fan Achtkarspelen fan 1857 oant 1869 – syn heit wie dêr ek al earste boarger.
De olygargy is wol yn it neigean, mar de macht bliuwt by de gefestigde oarder – en dy’t dêr tsjinoanhingje. Sa wurdt De With opfolge troch Hette syn omkesizzer Willem Hellema, soan fan Hindrik Hellema, Gryt har jongste broer. Willem is Nederlâns Herfoarme. As er mei de ôfskieding meigongen wie hie er dat amt net beset. Letter wurdt dat oars, dan regeare ek wol strikt grifformearden en oaren as boargemaster. Willem is boargemaster fan Achtkarspelen oant 1877, dan krijt er op eigen fersyk earfol ûntslach en set er him del as notaris te Damwâld.

Yn ’e famylje oerhearske trouwens wol de algeande famyljeleafde tusken de ôfskiedenen en de net-ôfskiedenen. De net-ôfskieden Hellema’s stienen op ôfstân op goede foet mei de Hettema’s. Mar har maatskiplike posysje wie fan in oare klasse: de bern fan dûmeny Hindrik Hellema waarden dûmeny, dokter en notaris. De bern fan syn sweager Hette wienen fan boerebedriuw en middenstân, behalve dûmeny Tetman dan. Mar eins wienen dat ek sawat allegear dûmeny’s.

Ik zou meer voorbeelden aan kunnen halen, dat ik uit volle overtuiging de afscheiding verdedigd heb./…/
Zoolang ik belang heb in de waarheid, heb ik ook de gereformeerde belijdenis bemind; maar sedert de afscheiding heb ik de belijdenisgeschriften veel hooger leeren schatten, omdat bij nader onderzoek mij overtuigend is gebleken, dat de zuivere Bijbelsche leer der Dordtsche vaderen, de onbijbelsche en valsche ler bestrijdt. Daarom zou ik het de roeping der kerk achten om de vastgestelde gereformeerde leer ernstig te handhaven en de oude palen niet te verzetten.
Het zou kunnen zijn dat er dweepers zijn, die denken dat de belijdenis in haar aard en wezen onveranderlijk is, en daarom niet wakende zijn. Evenwel is het ook waar, dat de leer der vaderen van het begin af gelouterd is in den smeltkroes der waarheid en staande is gebleven is en dat zij door heel, de Chr. gereformeerde kerk wordt onderschreven en als leerboek wordt aanbevolen, waardoor de kerk tezaam gebonden en gebouwd wordt.

Zijn grondslag, zijn onwrikbre vastigheden
Heeft God gelegd op bergen, Hem gewijd!
De Heer, die zich in Sions heil verblijdt,
Bemint het meer dan alle Jacobs steden.
Ps. 87:1
s. 113-115

Zoo heb ik dan door ’s Heeren goedheid, hetgeen ik mij had voorgesteld, met veel gebrek ten einde gebracht. Het is buiten mijn macht en beschikking in welke handen het komt, en waartoe het zou kunnen dienstbaar wezen. Moge het voor hen, die het lezen een gering middel zijn tot dienstbaarheid in het belang van Gods kerk en koninkrijk, waartoe de Heere, uit genade, Zijn zegen schenke. Ik besluit met Ps. 72:11.

Zijn Naam moet eeuwig eer ontvangen!
Men loov’ Hem vroeg en spâ!
De wereld hoor’ en volg mijn zangen
Met Amen, Amen, na!

Hoewol’t Hette Piers oantrune wie ta it skriuwen fan syn memoires troch syn soan Doeke, skriuwt syn soan Tsjisse it neiwurd yn ’e útjefte dy’t postúm útkomt yn 1883.
Tsjisse neamt de prestaasje fan syn ferstoarne heit wol heel beskieden ‘dit werkje’.

 

SLOTWOORD

Ik acht het niet ongepast hier een kort slotwoord achter te voegen, omdat de schrijver van dit werkje thans overleden is. Hij is gestorven den 3den Augustus 1882, in den ouderdom van 85 jaar en drie maanden. Hij was veeltijds uitziende naar zijn Heer en Heiland, daar hij nog veel tegen de hoofdvijanden had te strijden. Nochthans mag ik gelooven dat hij in dien strijd heeft overwonnen, en nu juicht, met al de verlosten, voor den troon der genade, om dat Lam groot te maken en te verheerlijken die gezegd heeft: “Ik heb alles volbracht, wat noodig was tot redding van zondaren.” Hij was een man, die veel liefde voor zijn Heer en Heiland had, dit heeft hij getoond zijn geheele leven lang, daar hij niet alleen gearbeid heeft voor zich zelven, om zijn eigen zaligheid uit te werken, maar ook om anderen daartoe op te wekken en aan te sporen om zich te laten redden, eer het voor eeuwig te laat mocht zijn!
De Heere had hem vele gaven geschonken, en deze heeft hij ook besteed, niet alleen aan ons, zijne kinderen, die hij steeds leerde en met gebeden vermaande, – maar aan iedereen, ouden en jongen, en bizonder in het belang der kerk, niet alleen op geestelijk gebied, maar ook in het stoffelijke, daar hij voor hare instandhoudingen uitbreiding aanzienlijke offers gebracht heeft.
Nu, waarde lezer, is hij uit de strijdende kerk verlost; en thans mogen we gelooven dat hij met de triomferende kerk juicht, waar alles zonder zonde is. Hier, in de strijdende kerk, is alles met zonde bevlekt, omdat wij, als levende christenen, toch een zondig lichaam omdragen. Mochten wij hieruit allen leeren te strijden voor onze eigen behoudenis; maar ook voor de zuivere waarheid, om die te behouden, en haar ook met daad en wandel te beleven.
Moge dit werkje nog dienstbaar zijn tot verheerlijking van ’s Heeren Naam, en tot zaligheid van vele zielen, alsmede om velen tot een werkzaam en biddend leven te leiden, zooals dat bij den eerwaardigen afgestorvene het geval was. En daar hij gedurig uitziende was naar den hemel der heerlijkheid, kan het lied des dichters, Ps. 68 : 2, ook op hem van toepassing wezen:
Maar ’t vrome volk in U verheugd,
Zal huppelen van zielevreugd,/…/
T.H.

            EINDE.

(1830-1891) Tsjisse en Minke

Hie Tsjisse syn heit yn ’e Hallumer Mieden in feesteapel fan fyftich kij, Tsjisse is – sels keazen? – ‘bedeeld’ mei in santjinde part dêrfan. Hy is gernier – mei fee – te Bitgum. Heit boer op 120 pûnsmiet, Tsjisse mei net mear hawwe as heechút tweintich.
Tsjisse Hettes is in persoan mei in behoarlik plichtsbesef, mar hy kin min út it stee komme. Hy lijt oan swiersettigens en sjocht der allegeduerigen tsjinoan om besluten te nimmen. Sa doart er hast net syn oerfloed oan flaaks, earte, beane, woartels, rapen, koal, sipels en ierdappels te ferhanneljen. Hy wachtet ôf en sit te stinnen. Oant de prizen sadanich sakke binne dat ferkeapjen alhelendal gjin doel mear hat. Of de frucht is al ferrotte op it lân.
Under syn neiteam is ien fan ’e húsrieme siswizen – yn ’t Hollâns, want dat jout mear gewicht? -: Niets ruimt zo op als een besluit, uteraard benammen beuzige – even as in ferademing – troch de onferbeterlikste besluteleazen ûnder har. Tsjisse syn – sels oproppen? – tsjinslaggen leit er by himsels út as straffen fan Boppen. Hy fielt him skuldich – en is lamslein. Troch juster wurdt er pleage en nei moarn sjocht er leaver net om. O myn God, myn siele bûcht har del yn my.
Boppedat wurdt er dêryn bestevige troch syn frou, Minke Jabiks Brugsma, dy’t itselde singeliere oer en yn har hat. As se by mankelike riten wer ris lêst fan oanfallen fan twifel ha – wankelfleagen – lûke se har mei har beiden it leafst achter de swiere kleden yn ’e bedstee tebek,en docht Tsjisse triljendewei de bedsdoarren foarsichtich ticht. Dan hâldt it leven hast op, tink. Nee. Want minskebern Tsjisse en Minke binne net alhelendal lamslein. Se fine gewoan yn mienskip yninoar de pleatselike en goddelike treast. Har neigeslacht wurdt hoeden oanset – ek wolbewust foar letter better.

Se hawwe dêrby in yngreven piëtistise ynslach. Tsjisse en Minke har libben is bidden – de persoanlike befining tichteby har God. Sûnder ek mar ien dertusken.
Ek dy hâlding makket dat se it yn dizze bedeling oerjouwe, en dêrmei it gemaak. Se ûndergean letterlik en figuerlik har lotsbestimming en dy stiet heaks op de maakberheid fan har bestean. It is by dizze minsken net in saak fan: wol kinne, mar net wolle. It is earder: wol wolle, mar net kinne. En dat knoeit har. Yn it stoflike bedije se dan ek net folle.Tsjisse is ‘needsake’ om him geregeldwei as arbeider te ferhieren. Dat is ferskrikkelik.Se ferhúzje dêr in pear kear om. Dêr kinne se net oer. Se binne dat net wend, en boppedat binne se beide fan gesettelde komôf. Dat stekt ek o sa. En dat mei ek wer net, dat it stekt: want Idelheid der idelheden. Tsjonge jonge, wat in leven.

 

Har persoanlik rampjier is 1863 as se fan Bitgum nei Harns en fan Harns nei Doanjum en fan Doanjum wer nei Bitgum ferhúzje.
Folksstammen arbeiders ferfarre trouwens yn dy tiid sawat har hele leven lang, fan âlde maaie op âlde maaie. En losse arbeiders rinne alle dagen mei frou en kroast letterlik mei de honger yn ’e hals om. Tsjisse en Minke witte dat mar al te goed: se sjogge it ommers alle dagen wer en wer by al dy begruttelike oaren om har hinne, en se fiele har skuldich. Dy skuld. Wat bûchsto dy del, o myn siele. Wat bisto ûnrêstich yn my.
Want earmoed kenne se yn it deistich libben net oan harsels. Minke hat har gouden earizer mei soarch opburgen yn it kammenet mei it sydsulver en oar goud- en sulverwurk, en dat hoege se gelukkich net te ferkeapjen. Se binne lykwols ek net materieel hechte oan dat guod. Net om de wearde yn pekunia as sadanich, wol tagedien by it kuozjen en behâld fan eigenens omdat Minke har mem en beppe it ek droegen, en omdat dy dizze sulveren skjirkes en nullen mei fingerhuodsjes yn ’e skurte berduerendewei by har hienen. Rûke dy kantene skelken sadwaande no noch sa?

ferhier

Der binne ek oaren yn Tsjisse syn byld, oanhelle mei erflik besit en âldjild – hast taastber flakby him, mar fierôf. Ulbo baron thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg (Ljouwert 1824-Den Haach 1904) ferhiert boulân dat Tsjisse earder brûkte. Tsjisse syn soan Hette is yn letter jierren hierder fan him

Hette is allyksa rintmaster en saakwaarnimmer fan Ulbe, dy’t kontroleur fan ’e Ryksbelestingen is, yn Utrecht en Middelburch. Ulbe is meilibjend herfoarmd en Hette en Anne meie graach mei him oer it leauwen op ’e tekst. It omgean mei sa’n man fan kwizekwânsje komt foar Hette syn status yn ’t doarp oars ek wol goed út.
Ulbe syn dochters Magdalena (Middelburch 1866-Den Haach 1935) en Ulbine Jeanne barones van Till (Utrecht 1868-Velp 1939) ha niget oan ’e jonge bern fan Hette en Anne. Oer en wer wurde foto’s ferstjoerd en dochter Leen bewarret as lyts famke yn har tsjûk aansichtkaartealbum printkaarten fan baron Ulbe en ‘Mevr. Van Till’, dy lêste binne altyd spesifyk oan har rjochte: Jongejuffrouw Magdalena Hettema of de oudste Jongejuffrouw Hettema. Leen is dêr o sa mei op ’t skik: ‘De âldste dochter fan Schwartzenberg en ik hienen deselde namme, dêr makken dy freules arige grapkes mei my oer.’

Knipsel
Lânhearre Ulbe Schwartzenberg (foto: Dupont, Bruxelles) Ut Leen har fotoalbum

slot1

Ulbe is in soan fan Georg Frederik (sjoch hjirfoar), hy is opgroeid op Martena State of  ‘Groot Terhorne’ (ôfbrutsen 1879).
Dizze foto stjoert er oan Hette en Anne: aangeboden door U. thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg 

HET SCHWARTZENBERG PRINTKAART
Hette hat de gewoante ierdappels nei syn lânhearre te stjoeren, as tank printkaarten (1899): Veel malen dank voor uw deelneming, voor het toegezondene en goede wenschen bij gelegenheid van het nieuw toegetreden jaar. Dat ’s Heeren beste zegeningen in dit jaar, in ruime mate, ook uw deel mogen zijn, bid ik u van harte toe. Weldra schrijf ik u nader. – Na vriendelijke groet aan u beiden uw Dw [dienstwillige] thoe Schwartzenberg

kaart
Hartelijk dank voor het mij toegezondene met uwe goede wenschen. Een en ander was mij zeer aangenaam. Uwe Dw S. (1901)

Dy erflike swiermoedigens
Hat Tsjisse syn bedrukte gemoedsstimming skipe fan syn foarâlden? Is soks endogeen? Syn beppe Tsjitske – dêr’t er nei neamd is – hat neffens har soan Hette by riten allyksa aloan lêst fan dy aaklike kribbekeurichheden, mar by dat lijen neamt hy in oarsaak bûten de siel om: de tsjinslaggen yn ’e feehannel, de bankrotten. Of is soks net bûten de siel om? Wat is dy siel? Likegoed, it is mar krekt hoe’t ien tsjin de dingen oansjocht: is Tsjitske allinnich troch dy uterlike omstannichheden telider slein, of spilet har bewoartele mismoedige oanlis op as it har tsjinwierret?

Tsjisse syn heit Hette hat it oer syn ‘anders opgeruimd natuurlijk leven’, mar nettsjinsteande syn eigen wurden is dit leave – dat moasten je net tsjin him sizze – onmogelike ferskrikkelike swiergewicht yn ’e praktyk fan it libben behoarlik swier op ’e hân, wetich en tagelyk yn ’e grûn onwis fan himsels, docht út syn memoires bliken. Mar hy is ek by steat om troch te pakken. Dêrtroch?
Tsjisse syn mem, Gryt Doekes Hellema, libbet foar har trouwen yn ôfsûndering fan ’e bûtenwrâld, se komt amper fan ’e pleats op Barhûs ôf. En letter plichtet se wakker mei de dingen om te pakken. Sa giet se mank ûnder selsferwiten en pleaget se harsels al mar mei fragen, oft har leauwen wol echt is, bygelyks.
Sokke oandwaningen ha mooglik yn otterdoks befynlike fermiddens in sûgjende sompige grûn, dêr’t je jesels mar min útwrame kinne.

brugsma minke
Minke Jabiks Brugsma
(foto: J. Siervers & Zoon, Edam, Hilversum)

Op dit portret stiet oer-oer-oerbeppe Minke as jongfaam. Se lit har dan noch portretteare. Mar by neier ynsjen achtsje hja en Tsjisse it mei har piëtistise ynslach net gepast, noch foechsum om har op dy wize ‘ferivigje’ te litten. It ferbyldzjen fan sa’n idel ôfbyld soe mooglik de siele skea en kwea dwaan kinne. Of de geast soe ferflechtigje. Of sa.

Bruorrren en susters – al of net yn ’e Heare – hawwe dy beswieren, betinkingen en oertsjûging net. De mem fan Minke kaam ek op portret. Har twadde mem allyksa. Se binne feilich foar waar en wyn bewarre yn it famylje-argyf. Neist in hele ris oare blykjes fan âldomkes en -muoikes, neven en nichten, freonen en kunde en fierdere stervelingen. Der ha yn ’e njoggentjinde en begjin tweintichste ieu riten west dat se yn dizze famyljes oer en wer wakker foto’s útwikselen. Benammen de jongere garde. In hele strûs portretten op karton steane o sa faak gewillich op papier yn oanklaaide fotoalbums fan fluwiel.
Mar wy witte betiden net wa’t wa is.
In âldmuoike dy’t alles sekuer op in rychje hie wat dy foto’s oanbelanget, soe dêr altyd nochris achterop de nammen sette.
‘Muoike se stean der noch net op.’
‘Nee, dat komt wol jonge.’
Letter, en wer letter: ‘Muoike, muoike hat de nammen der no noch net op.’
‘Ja, in oare kear.’
‘Sil ik se der achterop sette muoike?’
‘Nee, dat doch iksels wol.’
It is der noait fan kommen.
Ut in oar laach wol in beppe krekt wol dat har beppesizzer de nammen by de famyljeportretten skriuwt. Sadwaande ferdútst in puberaal hanskrift yn balpen dêr no wa’t út de njoggentjinde ieu hokke namme draacht – wylst dy jonge dat sels doe o sa onearbiedich fûn, sa’n ordinêre pen en sa’n hanskrift.
Mar oars wurdt de skiednis ek samar gewoan opromme. Want de geschiedenis herhaalt zich altyd wer: skoandere ieuwenâlde famyljedokuminten dy’t soarchfâldich troch in mem op in solder yn doazen bewarre binne, wurde nei har ferstjerren by it opromjen fan har hûs troch net-wittenden as âlde rommel samar yn in ôffalkontener dumpt. Ien dy’t better wit fljucht derachteroan, wêr is dat ferneatigjende onding? Mar dy kontener is echt net te achterheljen. Wat in ferstân! By ’t âld papier fermoarzele. Kostber erflik geskink samar foargoed foart.
Goud of sulver wurdt mooglik net daliks fuortdondere – om it goedkeape koartsichtige sicht fan ’e materiële wearde dêrop. Antyk houtwurk wurdt wol fuortdien, want it is mar krekt wat de tiid seit: is ’t wat wurdich tsjintwurdich? Dan hâlde of ferkeapje, en oars ek by ’t grou ôffal. De smaak, de waan fan ’e dei regeart.
Dingen hawwe ek wat oars yn har – in siel of in geast –  in treast. Dat kinne je belibje, as je wolle. Wa’t net wit, wit neat.

Binne Tsjisse en Minke oanhelle mei duldsumens, de beide heiten hawwe dêrfoaroer in stevige ûndernimmingsgeast. Beide binne foaroanlju by de Ofskieding en elk foar oar tûk ûndernimmer, de iene uteraard as boer, de oare as timmerman-oannimmer. Beide litte har pontifikaal portretteare troch de hypermoderne fotografy.
Har pakesizzer Hette Tsjisses lit dy portretten útfergrutsje en foar de neiteam fermannichfâldigje, nei mear as hûndert jier dûke dy hjir en dêr noch op.

Yn Bitgum wurde Tsjisse en Minke har fiif bern geboaren: Jeltsje, Gryt, Jabik – dy’t se ferlieze as er sânentweintich jier is – Hette en Anne.
De bern begjinne mei in geastlik erfskip fan komsa en finansjeel mei hast neat. De trije dochters slagje der fierhinne yn om – mei man en bern – baas op eigen hiem te wêzen. Hette fielt him oant yn lingte fan dagen op ôfstân thús by syn trije susters.

In ongemakkelike studio
Ek de bern fan Tsjisse en Minke meitsje op har kreast allegearre in reis nei de stêd om har portretteare te litten.
Op sokke foto’s lykje de lju trochstrings stiif en wol heel earnstich, mar dy ferstive pose is by de fotograaf yn syn wêzensfrjemde studio mei syn ûnwerklike kwazy deftige kûlissen en pronkerige en protserige attributen wenst yn dizze tiid. De libbene praktyk stiet dêr betiden heaks op, dat stiet net yn ’e kiif.
Evensagoed, dy portretten ha styl, yn dit opsicht. It betrokken keunstnerskip fan de fakman sprekt.

marrum
Jeltje Tjitzes Hettema (Menaam ûnder Bitgum 1856-Aldeleie 1939)
en Pieters Pieters van Marrum (Froubuorren 1855-Aldeleie 1939)
(foto: De Jong, Ljouwert-Snits)

olivier2
Grietje Tjitzes Hettema (* Menaam ûnder Bitgum 1858-Hallum 1926) mei har man Martinus Louws Olivier (Froubuorren 1857-Hallum 1929) en Louw (Hallum 1886-Feinsum 1954), Jeltje (Feinsum 1894-Ermelo 1965), Minke (Hallum 1887-Bitgummole 1965) en Aafke (Feinsum 1890-Haarlem 1957)

hettema jacob1
Jacob Tjitzes Hettema (Menaam ûnder Bitgum 1861-1888)
(foto: G.D. Siewers, Hoorn)

herder fam
Antje Tjitzes Hettema (Menaam ûnder Bitgum 1869-Koarnjum 1937), Pieter Herder (Aldegea-Sm. 1856-Koarnjum 1936) en de bern Minke (1910-1927) Johannes en Wietske

It ferneamen

It ferneamen

By de registraasje fan de famyljenammen yn 1811 (dekreet fan Napoleon) nimt Pieter Hettes, de heit fan Hetteboer, foar himsels en syn trije bern de namme Hettema oan (Sjoch Hettema stambeamke en de kertiersteat Hettema).
De namme Hettema giet sadwaande net werom op in famylje mei dy namme. Pieter Hettes ûntliende syn achternamme oan syn heites foarnamme; ‘ma’ yn Hettema betsjut ‘soan fan’ neffens it Aldfrysk. De namme Hette is yn dizze famylje opdjippe oant HETTE, de heit fan Reinou Hettes † Raard 1720 x Hylke Jorrrits Wiarda (sjoch Hettema Kertiersteat nr 67 en 66). Under de neiteam binne de folgjende namgenoaten (it nûmer tusken heakjes () korrespondeart mei dat yn ’e kertiersteat):
Hette Pieters * Raard 1735 † dêr 1803 (16)
pakesizzer:
Hette Pieters Hettema * Sibrandabuorren 1797 † Bitgum 1882 (4)

Hette is de twadde soan fan Pieter Hettes Hettema en Tjitske Tetmans Harsta – en se ha him dochs neamd nei syn pake fan heiteskant. Dat soe net sa wêze moatte neffens de tradysje. Want neffens de útdruklike regels oangeande it ferneamen hie de earste soan Hette en de twadde Tetman hiten. En dan hienen al dy Hette’s dy’t hjirnei folgje in Tetman west. No ja.
Piter en Tsjitske ha dus yndertiid de nammen fan har soannen gewoan omwiksele. Wêrom? Miskien hie der al in earste Hette west, dy’t jong ferstoarn wie, mar dat is net út de argiven opdjippe. En oars sille Piter en Tsjitske der gewoan in sin by hân ha, om Tetman Tetman en Hette Hette te neamen.

Pakesizzer:
Hette Tjitzes Hettema * Bitgum 1863 † Ljouwert 1947 (1)
trije pakesizzers:
Hette Hettema * Bitgum 1927 † Kruiningen 1970, sn f. Tjitze Hettes Hettema en Geertruida Offringa
—twa pakesizzers:
Hette Willem Hettema * Utrecht 29 sept. 1989 sn f. Hermanus Hettema en Walda Johanna Thetasina Siemens
Hette de Vlieger * Nijeveen 19 july 1994 sn f. Geertruida Hettema en Jan de Vlieger
Hette Miedema * Bitgummole 8 july 1920 sn f. Minke Hettema en Gerrit Thomas Miedema
—ien âld-omkesizzer:
Hette Anne Holtman * Bedum 3 sept. 1972, sn f. Minke Veenstra en Melle Holtman
Hette Hettema * Ljouwert 16 sept. 1933 sn f. Fokke Hettema en Yfke van der Schaaf
—ien pakesizzer:
—Yvan Hette Burrie * Sydney 28 des. 1989, sn f. Josephina Hettema en John Burrie
—twa omkesizzers:
—Fokke Hette Nooitgedagt * Drylts 14 aug. 1957 sn f. Anna Hettema en Aldert Nooitgedagt
Hettie Yf Hoevers * Aalsmeer 21 july 1963 dr f. Baukje Hettema  en Jan Willem Hoevers.

TJITZE (2) de soan fan Hette Pieters (4) is grif neamd nei syn jongferstoarne suske Tjitske (Sjoch Hettema stambeamke).
Dy namme is werom te bringen op:
Tjietske Harmens † Wurdum 1749 (39)
beppesizzer:
Tjitske Tetmans Harsta † Dearsum 1755 † Reduzum 1826 (9)
-twa beppesizzers, bern fan Pieter Hettes Hettema en Grietje Doekes Hellema (4 en 5):
Tjitske Hettes Hettema * en † Dearsum 1826
Tjitze Hettes Hettema, neamd nei syn suske, * Hallum 1830 † Bitgum 1891
—twa pakesizzers:

MARRUM TSJISSE
Tjitze Pieters van Marrum * Feinsum 1886 † 1965 sn f. Jeltje Tjitzes Hettema en Pieter Pieters van Marrum
Tjitze Hettes Hettema * Bitgum 1889 † Ljouwert 1957 sn f. Hette Tjitzes Hettema en Antje Fokkes van der Meer
——trije pakesizzers:
——Tsjisse Doekeles Brouwer * St. Jabik 25 maart 1953 sn f. Anna Hettema en Doekele Gerbens Brouwer
——Tjitze Hettema * Ljouwert 9 july 1953 sn f. Hette Hettema en Rigtje van der Schaaf
——Tsjisse Hettema * Bitgum 16 july 1955 sn f. Hermanus Hettema en Elisabeth Dykstra.

De namme MINKE yn ’e famylje giet werom op:
Minke Martens Offinga * Achlum 1766/’67 † dêr 1842 (7)
beppesizzer:
Minke Jacobs Brugsma * Achlum 1829 † Bitgum 1897 (3)
-fjouwer beppesizzers:
-Minke Pieters van Marrum * Feinsum 1883 dr f. Jeltje Tjitzes Hettema en Pieter Pieters van Marrum
-Menke Martinus Olivier * Hallum 1887 † Bitgummole 1965 dr. f. Grietje Tjitzes Hettema en Martinus Louws Olivier
-Tjitze Hettes Hettema sn f. Hette Tjitzes Hettema en Antje Fokkes van der Meer
—dochter:
Minke Hettema * Bitgum 17 sep. 1924 † Bitgummole 18 july 1939
——twa muoikesizzers, bern fan Dieuwke Hettema en Wieger Hellema:
——Geertruida Minke Hellema (Trudeke) * Hallum 1 nov. 1941 † dêr 27 april 1952
——Minke Geartrude Hellema * Hallum 13 nov. 1953
Minke Hettes Hettema * Bitgum 1894 † Lutjegast 1964 x Gerrit Thomas Miedema dr f. Hette Tjitzes Hettema en Antje Fokkes van der Meer
—twa beppesizzers:
Minke Veenstra * Sweagerfean 17 maart 1949, dr f. Maaike Miedema en Jannes Veenstra
Minke Veenstra * Lutjegast 6 maart 1965, dr f. Magdalena Miedema en Egbert Veenstra
Minke Pieters Herder * 1910 † 1927 dr f. Antje Tjitzes Hettema en Pieter Johannes Herder.

Neffens Leen Hettema wiene de bern fan Hette Piers troch de bank nommen bejeftige mei gouden stimmen en in skerp ynsicht.
En Leen hat as hazzelippefamke guon fan dy âldomkes en muoikes sels ek yn eagenskou nommen: se wienen yn dy generaasje neffens har allegear – dus sûnder útsûndering, hoe is ’t mooglik – útsûnderlike kreas, miskien hienen se it allegearre wol fan Gryt en Teatske. Hysels wie net sa kreas, sei Leen. Mar ja, se mocht him ek net omdat er syn bernsbern sa koeienearde en sa wetich wie – mar dat wie se sels yn seker opsicht ek – en om mear fan syn eigenskippen dy’t se my net ferteld hat. En wat is kreas. Ik mocht âlde muoike Leen o sa graach en ik fûn har sels betiden seker yn alle opsichten in hele kreaze ferskining.

 

(1863-1947) Hette en Anne

As jonge hat Hette yn Bitgum de bynamme ‘Hette Does’. In does is in hûnesoart, mei krulhier. Hoe’t Hette syn skimpnamme skipet bliuwt noch in riedsel, hy hat yn alle gefallen gjin krullen. Syn skelnamme leit gefoelich, ek as er al wat âlder is. As er as jongfeint in kear it tsjerkeoargel wer bespilet en tusken it spul troch nei ûnderen kipet, loert in bysfeint nei boppen en artikuleart lûdleas: Does, Does, Does. De jonge hellet Hette helendal út syn geastelike steat, hy kin Hette net lilker krije. En dat wit er. Hy makket dêr in gewoante fan. Hette kin dêr boppe op dy kreake gjin kant út. Hy draait him alle kearen wer mei in ruk om, de rêch nei dy stjonkert ta. It tekenet Hette, de fint dy’t wit wat er wol kin ek oerémus wurde.Movie Get Out (2017)

Wienen syn âldelju fergeastlike, Hette keart werom ta de saak. Hy is sa’t skynt foarlopich net fan doel om him te skikken yn strukturele jildkrapte, oanhâldend gemis fan bougrûn, lit stean om him oer te jaan oan oerdroegen sielepinigingen en erfskuld. Hjir sil sprake wêze fan bekearing, mar dan krektoarsom. Syn leauwen sidderet en bevet net foar it stoflike, mar jout it materiële krêft en stânfêstichheid. Hette syn libbensdevys is: Doe wel en zie niet om – mar o, wat hat hy wat fan syn behoeftige materiële learskoalle wat opstutsen: dat net wer! En oan syn spreuk keppelet er: Ora et Labora. Fan tapassing is allyksa: Hyltyd fierderop, de liifspreuk fan Karel V (Plus Ultra).
Hy hat ymposante plannen en himelhege ferwachtings, yn twadderlei opsicht. Hy sil oanpakke en dêroan keppele fanselssprekkend trochsette. It iene folget by him út it oare. Foar it faderlân wei hannelet er yn woartels, rapen, sipels, earte, beane, flaaks, en ierdappels. Hy krijt stevige ferkearing mei Anne Fokkes van der Meer út it buordoarp Menaam, dochter fan Fokke Durks van der Meer en Leen Harkes Taekema. Anne is kreas en har heit is gernier én ierdappelhanneler. Dat is geskikt.

Skande skande, sûnde sûnde
Hette bekent Anne yn ’e hite hei jitte foar it houlik. Anne rekket swier. Skande, skande, sûnde, sûnde. Se moatte skuld bekenne foar de tsjerkeried en dêrnei yn ’t iepenbier yn tsjerke foar de gehele gemeente. Op ’e knibbels, de holle bûgd, troch it stof. Anne sjocht der gjin ljocht noch heil mear yn. Hette nimt har op in jûn mei, achteryn de gong. Hy seit: ‘Gean no mei de rêch tsjin de muorre oan stean.’ Anne docht it. Hette seit: ‘Rin no achterút.’ Anne: ‘Dat kin net.’ Hette: ‘Dan kinst allinne mar foarút.’ Dit is wier gebeurd, neffens de famyljeferhalen, en it is net moaier makke as it is. In oare ferzy fertelt dat Hette Anne mei nei tsjerke nimt en har freget om tsjin de tsjerkemuorre oan stean te gean. It is opmerklik dat soksoarte ferhalen ek yn oare famyljes foarkomme, dat soe tsjutte kinne op in âld ritueel.

Anne is Nederlâns Herfoarmd. Dat is ek net bêst, al is se dan ek noch sa otterdoks as wat. De Hettema’s kinne net oars as deroerhinne stappe no’t se trouwe moatte. En se meie wol oer har, ferstannich en kapabel, en nettsjinsteande dy mishipte tsjerke en dy ferskrikkelike fleiselike misstap fan har eigen soan – want sa is ’t wol – is ’t likegoed in nommel frommis. By it trouwen giet Anne daliks oer nei de Ofskieden Gemeente fan Bitgum.Watch Full Movie Online Streaming Online and Download

Diggelguod oan diggels
Anne hat in deftich âld seisdelich servys – tee- en kofjepantsjes en kopkes – urven fan har beppe Anne Tseards Fokkema (sjoch Kertiersteat Antje Fokkes van der Meer).
Har dochter Leen krijt dat kostber erfgoed fan har oer en dy jout dat ivichheden letter yn har trochtochte goederjouskens oan har muoikesizzer Anne Hettema – as dy midden yn ’e lytse bern sit. Anne is der yn har frêle jonkheid alhelendal mei fergulde en set it teare guod yn ’e moaie hege ljochte keamer op in himpen selsmakke taffeltsje fan har pake Hette, sa moai te sjen mei de sinne derop. Dêr sille se allegearre fleur oan beleve.
Wylst se yn har achteleazens har hannebinerkes yn dy ferbeane keamer net oan it mâltjirgjen wit, rekket mei ien swaai fan sa’n sacht berneearmke alles yn ien kear witwêrsanne oer de flier, it kwetsbere porslein leit yn stikken oer ’t karpet fersille. Anne is har rie te’n ein. As se it sjocht liket it as sykje dy skerven har krûpendewei op. Se taast der op ’e knibbels triljend nei, beweecht harsels om dizze mateary alle goed te dwaan – want o, wat is der fierders geastlik no allegearre wol net stikken – is dit wer in teken dat ik net goed bin? No ek al dit ienmalich stoffelike erfskip ferkrigen fan oer-oer-oerbeppe oan diggels. Se faget mei de fingers alles krampachtich byinoar. It snijt, se bloedt. Foar har oer stiet hommels dat ferstuivere jonge twamanskip: dy opspalke blauwe en brune berne-eagen. Nee sa kin ’t net bylkje. Mem is altereard mei bloed oan ’e hannen no wer gjin treflik eksimpel. Se stjoert se fuort.
De faam komt wer sûnder te klopjen de keamer yn.

At Anne dit muoike Leen sân dagen letter wol heel beskromme út har natuerlik Bitgum yn ’e Ljouwerter betochtsume entûraazje yn ’e hege keamer oanseit, wol dy har onmiddelik wol fergrieme. Mar dy ken har. At se Anne yn ’e eagen sjocht betteret dat fuort middelik des levens oer.
En se seit dat se dy faam eins dalik fuorbesjoere moatte soe, mei in goeie doffert, tink. Mar dat kinne se beide net oer it hert ferkrije.

De diggels hâldt Anne letterlik slommerjend jierrenlang aloan yn in tsjustere hoeke fan ’t dressoir ferburgen. En at se dy doarren temûk iepenlûkt rize de skerven figuerlik skrinend mei de skerpe punten foar har begruttelike skôgjende hele himelsblauwe eagen werkelik geandewei omheech, iepen en bleat yn it skrille ljocht fan it swarte gat fan doe, dy glânzgjende ferrinnewearde ingeltsjes yn krêm en sachtrôze âldporslein, yn har eigenste heimelike fealige skimerweareld net steurd fan wa dan ek, hast libbenleas tagedien oerinoar hinnebûgd as amper azemsykjende stervelingen – mar troch de sunige kieren hoeden sa no en dan even stilwei ûntweitsjend of sa. En dan dus ynienen, omdat ienkear yn ’e safolle tiid dy krochten ôfstoffe wurde moatte, steane se troch de iepenslaande doarren yn ljochtskyndei selsfoldien yn fol ornaat op – yn dit gefal eventueel sa: altyd en altyd wer en wer dy daamstege tsjûgen fan myn ûnachtsumheid fan hoefolle jierren her, yn it folle besef.

Dy eventuele skiednis sil ferholpen wurde. Dat kin. Dat behyplik kniesde spul wurdt op ´e âlde dei op it lêst mei eigen hannen yn helder tinken byinoar oplape en de net brutsene ingeltsjes stean tenei op in glêzene ûndergrûn ingelachtich lyk foar it oantlit fan de libbenen as spegels yn it kristallige deiljocht fan no, te pronk – evensagoed laitsje dy leave rôze lipkes de wittende yn al syn behelperichheid as in pias troch alle ieuwen hinne lyk yn ’t gesicht finaal út.

(1898) Hannelshûs Hettema

Oanpakke en trochsette
Hette hannelet omraak. Syn setierdappels hawwe in bêste namme. Oare gernieren en bouboeren wolle dy wol ha. De hannel is allang gjin sinterse negoasje mear. Op in dei komt Anne út de stêd kâldwei thús mei in nij swart pak en in ‘garibaldi’ – in antrasite bolhoed. Se hat ek in dito gongelstok mei sulveren hantfet kocht.
‘Wat sil dit!’ ropt Hette ferstuivere.
‘Do bist no ierdappelkeapman jonge. Do moatst nei Dútslân. Dêr ha se fan dyn setters mear ferlet as hjir,’ seit Anne. Se jout him hûndert gûne yn ’e hân: it startkaptaal fan de multynasjonale ûndernimming.
Hette triuwt even letter hânsum yn in grutte hutkoffer meunsters fan dikke mûzen en oare rassen. Dêr komt syn nij pak oerhinne. Hy klapt it saakje ticht en jout syn wiif in stevige hân. Oer in lytse wike is er D.V. wer by honk. Mei in fleurich sin en moai waar stapt er fol fertrouwen de nije dei yn, op ’e tram nei Ljouwert. Dêr nimt er de trein rjochting Dútslân. As er weromkomt hat er allegear Dútse klanten yn ’e bûse. De hantekeningen swart op wyt. Hy hat flink ferkocht:  woartels, rapen en ierdappels.
Anne docht tenei de boekhâlding. Hette de hannel.

HETTEMA FLAGGE

Anne en Hette betinke har eigen hannelsmerk: in reade flagge mei dêr middenyn in pikswarte H yn in moaie sirkel-evenredige wite rûnte – op dizze primitive ôfbylding net te sjen, mar oars al. Yn Bitgum opperje arbeiders dat dy swarte H yn spierwyt stiet foar de rjochte grifformearde lear middenmank it reade gefaar fan ’e anargistise en sosjalistise Bitgumers. Soe it? Read is in sprekkende kleur en it swart-wyt kontrasteart dêr flink mei. Dat falt wol op. Dat komt mooglik tichterby de p.r.-gedachte achter it idee. En in flagge – sa net healstok – hat wat feestliks, wat útdaagjends, is yn alle gefallen net statys – as it teminsten net wynstil is. Guon doarpsgenoaten kinne Anne en Hette yn ’t begjin har sukses net fele. De iene seit dit en de oare seit dat. Trouwens, Hette mei ûnder it wurk op it lân graach debatteare mei syn sosjalistise arbeiders, en eins noch leaver mei dy anargisten. Oer prinsipes, oer en wer. Dy anargist mei syn selsbetochte wettise frije gedachten. En dêrtsjinoer Hette mei syn folkomen optochte dogma’s sûnt 1600. Inoar de wet foarskriuwe, se witte dat sels mar al te goed. Se laitsje inoar goedmoedich út, want se kenne inoar, fan hûs út.
Mar de ‘wiere’ frijtinkers bliuwe Hette it neist. Wa’t ‘wier’ is, makket Hette dat achternei by himsels toch noch út?

It offisjeel jier fan de grûnlizzing fan Hette en Anne har eigen Hannelshûs Hettema is 1898. Njonkenlytsen jout Hette de brui oan it ferhanneljen fan dy woartels en dy rapen nei it bûtenlân – oars mei freugde dien, mar dit haadstik is dan no wol ôfsletten. De ierdappels set er dêrhinne uteraard ek noch graach ôf, mar no benammen nei Flaanderen, Walloanië, Frankryk en Italië.

aansicht1
Hette stiet tenei te boek as keapman. Hjir krijt de húshâlding in stipe yn ’e rêch yn it swierich fynbeslipe hanskrift fan syn kollega-ierdappelkeapman Fokke Durks van der Meer- syn skoanheit (jannewaris 1910)

Hette hâldt him dêroan. Ik sil ierappelkeapman wêze.

 

It earizer en de p.r.

Har saaklike en nochteren ynstelling makket dat Anne yn har generaasje ien fan ’e earsten is dy’t brekt mei it earizer, se sil dat net opsette. It earizer is net allinne in statussymboal yn arbeiders- en boerefermiddens it is ek in soarte fan mytise ferbining mei de foarâlden en it ferline. Mytys is in grut wurd, mar net te grut yn dizzen: yn testaminten krijt it earizer betiden apart omtinken. En net om de wearde fan it goud allinne, mar om de fererving dêr’t de erflitter in sin by hat. It earizer koe trouwens ek fan sulver, koper en blik wêze, yn ’e Hettemafamylje trouwens wer net yn de tiid dêr’t wy it no oer ha, dan wie ’t wol fan goud. Wizânsje is dat de âldste beppezizzer it earizer fan har beppe erft, lykas in âldste namgenoat-muoikesizzer it erft fan har muoike, as it ienichsins kin, hottefyljen dêroer hat dan ek gjin sin.
Yn Anne har tiid is de oergong fan it dragen fan it earizer nei it ôfsetten dêrfan al wol oan ’e oarder. Mar yn Anne har famyljerûnte dan noch net: har suster en skoansusters toaie har dêr noch wol mei. Al sette guon dêrfan it om 1930 hinne ek ôf. Anne is har tiid foarút. Frjemde frou yn har fermidden.

meer1
(foto: J.F. Lomans, Ljouwert)

Neffens Anne har dochter Leen docht Anne it earizer net op omdat se it net passend achtet by har status as keapmansfrou. Om p.r.-redenen soenen je no sizze. En dat spilet net allinne as se letter oan ’e deftige Leane yn Huzum wennet, se hat it noait op hân. Op dit portret hat se in modieus huodsje yn ’e hân, dat is yn dizze ensenearde entûraazje mei wenstige attributen yn ’e fotostudio net fan ’e fotograaf mar fan harsels – en sokke fan har huodsjes binne noch lang bewarre, op ´e souder by har dochter Leen.

kostúm2
Ek út p.r.-beweechredenen stekke oarsom in heale ieu letter Anne har âldste beppesizzers Djoke en nammegenoat Annie har krekt ál yn âld-Frysk kostúm, kompleet mei sydsulver en gouden earizer. De fammen sette har op dizze wize mei alle nocht yn – en litte har ynsette en sa – by de ierdappelreklamekampanje fan Hettema Zonen. (Djoke hat it earizer fan har beppe Djoke op. It nij-Frysk kostúm is dan noch yn ’e maak, oars hienen Djoke en Annie dat grif oanlutsen.)

kostúm3
Op it terras fan ’e Twa Damkes te Bitgummole

fleantúch
Djoke en Annie yn Frysk kostúm yn selskip fan setierdappelhannelers en -eksporteurs

KRASNAPOLSKY 3
Bûnsfeest fan de Nederlansche Bond van Exporteurs van Aardappelen yn Krasnapolsky te Amsterdam. Oan ’e linker tafel links yn ’e midden: Djoke Hettema, rjochts wat mear nei achteren: Annie Hettema, beide wer yn Fryske klaaiïng. Sieuse froulju yn Sieus kostúm binne ek fan ’e fan partij, mar foar dy is it noch har deistige dracht

RUNIA JANKE
Earder stekt ek Janke Leenderts Runia (Berltsum 1884-1954) har yn Frysk kostúm, nei alle gedachten allyksa yn it ramt fan ’e setierdappelpromoasje, yn har rûnten wie it dragen doe al út de moade. Hjir spilet mooglik p.r. yn Cultura-ferbân (1919-1922). Janke har bruorren Anne en Piter binne beide ierdappelhannelers en lid fan ’e Firma Cultura, har sweager Doekle van der Schaaf is dat allyksa (sjoch fierderop)
(foto: J.H Slaterus, Ljouwert) 

Muzikale famylje

As omke Lykle achtensantich is lit er de tsjerkeried witte: ‘/…/dat hij begeert een nieuw pijporgel voor zijn rekening in het kerkgebouw te plaatsen.’ Lykle lûkt dêr tûzen gûne foar út. It nij piipoargel, makke troch de Firma Bakker & Timmenga te Ljouwert foar 1.325,00 gûne, wurdt ynwijd op snein 3 maart 1901.

By de hobo en de klarinet en it oargel hat noait rêst
Lykle syn omkesizzer Hette hie earder ek al hele geskikte plannen foar in nij oargel, fynt er sels. Hy is sûnt 1886 foarlêzer én foarsjonger yn ’e Ofskieden Gemeente. Hette syn omkes Anske en Tetman gongen him dêryn foar mei har bejeftige kleare stimmen, teare fibraasje en en dan ynienen út folle boarst boppe alles út – wat fan de foarsjonger ferwachte en dêr’t er neffens betelle wurdt. En alles der tuskenyn, witte dizze jonges, sa sachter en sachter, al nei gelang de poëtise tekst kinne je fan alles beleve. Dêr ha se mei har fine alten út harsels o sa’n gefoel foar, en sa’n sin en nocht oan. Sokke hearlike himelse stimmen. En dan ynienen dat geweldich barstende sjongen dat daveret fan boppenôf oer de gemeentelju har hollen hinne de tsjerke yn. De gemeente barst los yn lûd himelskreauwend psalmgesang, de manlju mei de heechste stimmen folgje de foarsjongers yn twastimmichheid. Se raze hast yn omhegen Lof sij de Heare.
Se kinne der mei-inoar wol wat fan. Dit moatte je hearre. Bitgum stiet der dêrom dan even om bekend. De minsken komme der sels op ôf. Is de minselike stim moaier as oargelmuzyk? In nuver ding.

De muzikaliteit sit yn ’e famylje. Is soks erfelik? Nijsgjirrige ûndersiken datoangeande komme wy letter oer op ’e tekst.
Anske en Tetman har pake Doeke Wigers Hellema hat op ’e pleats op Barhûs in piipoargel, in saneamde sekretêre of kammenetoargel, dat er yn 1840 restaureare lit. Ek yn ’e húshâlding fan syn soan Wiger te Wurdum wurdt wakker oargelspile. Doeke skriuwt yn syn deiboek (2 des. 1840):
Als eene bijzonderheid mag men aanmerken dat [in] het huisgezin van mijn zoon [Wiger], de meeste der kinderen en vooral de jongste, meer en min musiek en de Pzalmen speelen, waardoor zijn orgel nimmer rust heeft./…/ de zoons van mijn overleden dogter op Hallumer mieden bespeelen de Clarinet, Hambois en fluiten, waarin mijn zoon de domeni van Achlum [Hindrik] ook niet onkundig is/…/
Dy soannen fan Hette en Gryt binne: Piter (dan 19 jier), Doeke (18), Tsjisse (10) en Wiger (7); de dochters Lysbeth (17) en Dieuwke (14) neamt pake Doeke net. Mei ’Hambois’ wurdt hobo bedoeld, yn it Frysk ek: hamboai, of homboai. It bespyljen fan ’e klarinet en de hobo is yn dizze tiid en omkriten net húsriem. Trouwens even terzijde, as dêr tagelyk deselde melody op spile wurdt, klinkt it krekt as in oargeltsje.

oargel
Dit is ien fan ’e oargels fan Hette Tsjisses. It wurdt urven fia syn dochter Leen troch beppesizzer Zus, Maaike Miedema, dy’t hast har libbenlang tsjerke-organist is
(foto: Maaike Veenstra-Miedema, Noarch)

Yn in soad húshâldings bespilet de neiteam it harmoanium. Dêr wurdt dan yn ´e fierders stille keamer mei ynmoed by psalmsongen – fynfielend en betiden ek mei útset lûd. Neist dy psalmen mei ’Valerius Gedenkklank’ ek songen wurde. Dat is de ’Nederlandtsche Gedenckklanck’ fan Adriaen Valerius út 1626: ’Wilt heden nu treden voor God den Heere,’ en ’O Heer die daar des hemels tente spreidt,’. Syn klanken binne yn murch en bonken beklonken en yngrift yn sielen: by dy klank en dat wurd krijt de kalvinistise erfgenamt noch kipefel. Yngrift yn sielen? Wat is dat? Dy siel? Hat soks te krijen mei de Hillige Geast. Fine wy dêrom dy muzyk sa moai. Omdat wy ús dêr yn befine. Of ha wy it ússels gewoan generaasjes sa lang sa fertroud oanhearre litten? Wat binne wysels wurdich? Wêrom docht it ús safolle? Dêr waard yn dit laach behoarlik oer redendield en redetwist – en noch, gelukkich.

Njonkenlytsen stean dizze grifformearden harsels dêrneist de njoggenentweintich grifformearde ’Enige gezangen’ ta. En nei ferrin fan tiid allyksa oare âlde otterdokse gesangen. Sûnt begjin tweintiger jierren kringe ek hele nije lûden fan sljochtwei oar kaliber troch: opwekkingslieten fan I.D. Sankey (1840-1908) en de sangen fan Johannes de Heer (1866-1961): sa as ’Prijst de Heer met blijde galmen,’ psalm 146 yn De Heer syn setting. Mar dan allinne yn ’e hûs, net yn tsjerke.

Mar dy psalmen en gesangen binne betiden heel eigen én wêzensfrjemd: want de swakkens, de ôfhinkelikens wurdt sa de kristelike klam op lein. En dat giet regelrjocht yn tsjin de oanberne natuerlike ek eigen sterke bewuste ferantwurdlikens. Dy betiden sawat salvjende teksten taaste yn ’t moed en binne tagelyk toch ek echt ferwerpelik. Helendal net befoarderlik foar oarmans en eigen sieleheil (ynbegrepen graach), yn dy sin dat in sûn mins sels tinkt – en betinkt wat dat sieleheil dan wol net wêze kinne soe, ien en mien foar allegear ús woltinkende minskebern. Lykwols, stiet it ferstân foarop, soms floeit en bloeit ien trien, fan freugde en oprjocht of sentiminteel  fertriet, wa sil it sizze, wa bepaald soks no ek noch. Wa binne wy op ’t lêst. Wy achtsje ússels behoarlik betreklik, en tagelyk ek wol besteklik, nimme inoar wol o sa serieus. Dat spilet altyd op, wy generaliseare dêrom net.
Binne der fan dy kristelike dingen om ús hinne dan moatte de bern dy’t fan dy piëtistise oanslaggen hawwe even gûle. Beppe seit by in tapasselik gesang: Och jonge jonge, datsto dêr no sa om gûle moatst. Gûlsto no sa. Ik wit it ek wol – allang leave jonge. Dit fers is ommers minskewurk. Se leit de hân no even op ús holle. Do leaust tefolle. Mar beppe, op dizze manier kinne wy ommers sels net iens wat dwaan! En neat foarút bedije beppe, sa’t beppe seit! Nee jonge. Mar wy tinke en wy dogge dat ommers al wol. Wy allinne al, do en ik, en jim heit en mem en muoike ommers ek. Lit dy teksten dan no mar even foar wat se binne.
Eins leauwe beppe en wy it sa net. Mar wy hâlde der o sa fan. En uteraard hâlde wy o sa fan de Heare Jezus. O ja! Ja, wy leauwe wol: wy leauwe yn God -‘Ik roem in God, Ik prijs ’t onfeilbaar woord, ik heb het zelf uit zijne mond gehoord’ – ja, yn alle dingen.
Wy wisten it eins altyd al wol, dat wy ús kristelike god sels skepen ha. En omdat wy Him mei-inoar makke ha is Hy der, altyd ta treast – leave Heare.
Want ‘Hij zal het maken’ (psalm 37), beliedt in, yn ús eagen, bûtensteander fan ússels. Nee, dy tekst krekt alhelendal net! Astjeblyft net! Wy wearzgje fan dy belidenis fan oerjefte – net fan dy bûtensteander, dy’t wysels as bûtensteander yn ús brein opslein ha, en dy’t ús likegoed sa eigen is. Wy kinne dy tekst as sadanich net útstean, de man dy’t soks beliedt wolle wy bekokstove.
Mar dat is betiden net de bedoeling. Wy hâlde ús mar stil. Sy net, wy wol. Hy wol, ik net.
Wy kinne net om ússels bestean.

Och beppe. Ien azemsucht fan koele eastewyn jout bûtengewoane stille frede. En even in flinder op je bealch, en dan wer in libelle op je lytse tean. En beppe wêrom ha wy dy libelle evensagoed dan leaver as in michje? En wêrom hawwe wy it leauwen dan sa makke foar de albesteande treast?
Je sille ek in hele protte ferstean, fan ’e opfieding dan ek achternei, dat alles net út te lizzen hoecht te wurden. Dat alles net ferplichtet, nee, dat jesels frij de betrekkelike tinker binne, elke oere op ’e nij. Beppe docht it, yn alle dingen.

De minskebern út dit laach ha sadwaande yn sawat alle gesinnen it eigenste oargelspyljen ûnder de hûd. In harmoanium stiet eins yn elk hûs, sa’n útjefte is sawat de lêste dêr’t op beknibbele wurdt. Hette Tsjisses jout as troukado oan elk fan syn bern it onfolprezen húsriem galmjend meubelstik. Betiden krije alle bern les. Oanlis of net. En dêr’t de lessen te djoer binne, bringt mem, heit, âldere suster of broer de feardigens oer. Gauris wurdt net sa min – op it gehoar – út ’e holle spile. Sa kin Tsjisse Hettes jr. yn syn blinens ta syn blidens op syn manier knap mei de stimmingen fan de âlde Bach oerwei. De moaiste oantinkens oan ’e bline pake stean op it netflies as er op it oargel lofsjongt. Dan is it teminsten sawat goed, is it hast in oannimmelik, beslist leaf manspersoan.
Tsjisse harket mei Trui en bern yn ’e lijenstiid steefêst nei de Mattheus Passion op ’e radio, leafst mei Jo Vincent as mezzosopraan. As dy har in kear nei de safolste útfiering ûntfalle lit: ‘Ziezoo, barbertje hangt weer,’ en Tsjisse komt dat te hearren, kin er Vincent har stim net mear fele. De grammofoanplaten fan it Jo Vincent-kwartet sil er net wer draaie. Dat seit er. Mar hy pakt se nei ferrin fan tiid wol wer op. Je kinne deroerhinne stappe. En Trui kin der ek net fan ôfbliuwe. De stim fan Jo Vincent is ommers ek ûnmisber, foar har. Lykas dy fan Aafje Heynis –Dank sei Dir Gott, en Bist Du bei mir. Net te leauwen, sa tear. Nee wy kinne der net mear sûnder. Sa’n stim! – it boadskip is de fraach. Wat je der dan ek mar fan leauwe meie en kinne en wolle. Dizze myzyk is o sa ta treast – en it jout foarm oan it deistich libben – Heare myn God, wat binne Jo alle dagen fan ús libben tichteby – al wy tinke wy betiden wat oars.

Hette priizget himsels de merk út
Yn 1887 skaft de Ofskieden Gemeente fan Bitgum in ‘Frâns sirefine’ oargel oan, in mânsk harmoanium. Ferskillende organisten wikselje inoar ôf. Dêr is Hette Tsjisses net by.

jacob1
Jabik Tsjisses Hettema, foarsjonger by de Ofskieden Gemeente te Bitgum en lid fan ’t oargelfûns (foto: W.F. Beeuwkes, Twentstraat 125, Den Haach)

Jabik Hettema, de âldere broer fan Hette dy’t yn it oargelfûns sit, seit yn septimber fan 1887 gewoan tsjin de tsjerkeried dat de tsjintwurdige organiste dienjûn wurde moat: der binne wol guon dy’t it better kinne. Ien fan ’e gadingmakkers is syn broer Hette. Mar Hette wol foar syn eigen onfolprezen kundichheid fiifentweintich gûne yn ’t jier ha, en hy wol net yn ’e moarnstsjinst spylje. Hette priizget himsels mei dy betingsten de pleatselike merk út: de tsjerkeried fynt dat fansels tefolle frege en stelt in oar oan.
Febrewaris 1888 giet Hette wer yn ûnderhanneling, hy stelt syn foarwaarden by en wurdt oansteld as organist yn ’e moarnstsjinst. Hy giet no akkoart mei it bod fan tsien gûne yn ’t jier. In jier letter docht er ek de middeistsjinst – it daveret. Geloofd zij God met diepst ontzag, Hij overlaadt ons dag aan dag, met Zijne gunstbewiizen, op hele noaten. O wat is Hette ferknocht oan de gemeentesang by syn oargelspyljen. Hy stjoert har sangen en se litte har yn dizzen foarstjoere. Mar hy wol ek mear as op hele noaten, dat ferget syn eigen muzikaal gehoar. Hette oefenet geduld, mei hele noaten en heal jild. Mei yngong fan 1890 fertsjinnet er mei syn oargelspyljen fyftjin gûne yn ’t jier.
Yn desimber 1896 stelt Hette de tsjerkeried foar om in nij oargel oan te skaffen. Ien sa goed as nij kin er wol op ’e kop tikje – foar trijehûndert gûne. In moaie hannel. It âlde oargel wol er sels wol oernimme foar fyftich gûne. En as der in nij oargel komt, wol er dat sels wol pro Deo bespylje. De tsjerkeried achtet dat in plan by útstek, mar it sit fêst op ’e sinten. Hette krijt fan ’e tsjerkeried tastimming om by wyklikse yntekening jild by de gemeente yn te sammeljen. Nei trije jier is der santich gûne byinoar swile. Fierste min. Dat hie Hette sels allang wol yn ’e beurs hân.
Mar tinkt Hette yn syn hannelsbrein: Je moatte it har net yn ’e skurte werpe?
Dan komt omke Lykle onferhoopt – Gode zij dank – mei syn jefte fanwegen. Ek troch Hette syn tadwaan? It liket der wol op.

Keapmanskip betûft bedreaun?

húshâlding
Hette en Anne, Leen (links) en Minke. En de lettere ‘Hettema Zonen’: Tsjisse (rjochts) en Fokke
(foto: Atelier De Jong, Nijstêd 53, Ljouwert – It Hearrenfean)

fokke
Neikommerke Fokke komt noch even apart op ’e foto. Wie er niis by it nimmen fan ’e groepsfoto noch wat ferlegen, no lit Fokkefintsje him as in selsstannich blier baaske sjen. It falt op dat fan dit portretsje nochal wat ekstra ôfdrukken makke binne, sa wiis binne se blykber mei him. It opperteurke wurdt wol wat oer ’t hynder tild troch heit en mem, syn susters en syn grutte broer. Fokke hat letter ûntsach foar Tsjisse – en net allinne yn saken

Anne komt út in laach fan gernieren, arbeiders, skippers en yn eardere generaasjes ek (Billt)boeren (sjoch GENEALOGY – Kertiersteat Antje Fokkes van der Meer). De measten fan har foarâlden binne nei de reformaasje herfoarmd, mar der ferkeare allyksa minnisten ûnder, yn dat selskip in doperse learaar. As dochter fan in gernier-ierdappelkeapman hat se sa’t skynt hannelsgeast yn har fermogen. Mei har winkelnearing yn koloniale waar en oar krudeniersguod docht se goede saken. Op har toanbank stean steefêst twa blikkerjende glêzen bokalen mei fergees snobbersguod – klantebining. Mar oan dy bining sitte sa’t liket ek skealike kanten.

Yn ’e 19e, begjin 20e ieu is it by de measte arbeiders earmoed troef yn Bitgum. Dy kinne net altyd daliks ôfrekkenje en moatte needtwongen by Anne wol even yn ’t kryt stean. Dat kin. Yn dy tiid wurdt dan ornaris op in swart buordsje mei wyt kryt set wat de skuld is. Dat giet oan ’e hân fan tekens: fjouwerkantsjes, trijehoekjes en rûntsjes. As de arbeiders dan lang om let betelje sille, rekkenet Anne mei dûbeld kryt. Dat wol sizze, de skuld wurdt fermannichfâldige mei in faktor dy’t Anne echt binlik achtet, al nei persoan, cq húshâlding.
Dat fertelt sawat fiifensantich jier neitiid Gryt, ien fan har klanten, mei fûle eagen en in skel lûd. Dy wennet as famke fan in jier of sân om 1910 hinne yn in krotwente achteryn it Bitgumer Hoarslân, mei in hele smite bruorren en suskes, mei har mem dy’t de hannen fol oan har kroast hat en in heit dy’t as los arbeider amper wat fertsjinnet, hele wiken betiden niks mei niks, wylst de man syn uterste bêst docht – en hy is oertsjûgjend anargist, dat sil him ek net helpe: by party gerniers en boeren hoecht er mei sokke stânpunten net op ’t hiem oan te kommen.
As Gryt mei har suskes en bruorkes nei skoalle rint, dogge se dat op bleate fuotten yn ’e berm lâns om sokken en klompen te sparjen. Se lûke dy oan foardat se it doarp yn binne, sadat net ien har sa sjocht. Se ite alle dagen trije kear ierdappels mei wat kowefet. Wat fleis krije se amper, allinnich as de needslachter wat oer hat. Dat hellet har mem dan by tsjuster, om de skamte te bedekken. As se har jierdei ha, ferswije se dat op skoalle en se hoopje o sa dat juf der net oer begjinne sil, want se ha neat om op te traktearen – soks wurdt oars yn dy tiid omraak dien, de bern fan ´e winkelman ha drop en suertsjes, de bakkersbern komme mei koekjes en dy fan ’e slachter mei woarst, de bern fan ´e boer mei appels en parren.
Safier yn koart bestek dit jammerdearlik ferhaal fan dizze arbeidersbern – netsjes yn ’e klean, de ferrinde gatsjes binne troch mem mei har net gouden mar blikken-koperachtich earizer op, mei dêroerhinne de kantene fine floddermûtse, soarchfâldich ferholpen en stoppe – se hat har lytse mantsjes en wykes himmel optúgd yn ’e leafdefolle frijtinkerige geast fan heit en mem. Wat echt is. As je de film De dream fan Pieter Verhoeff besjogge krije je in heel oar byld fan ’e earmoed yn Bitgum, dêr sjogge dy arbeidersfrouju derút as ûnnoazele dwile fodzen, it hier rûch om ’e kop, dat froufolk dêr op dat skerm baarnt bûtendoar samar yn it wyld freugdefjoeren op, wylst se yn ’e praktyk har eigen beskuttende bedsdoarren út ’e hûs sloopten om waarm te bliuwen. Mar soks, opsnolke mei fulgêre seks, ferkeapet oan netwittenden.
Wat in earmoed, soe Gryt wol fersuchte.

Leen, de dochter fan Anne, hat in heel oar ferhaal as Gryt. Neffens har is har mem beslist net út op it oppotten fan woekerkapitaal oer de rêch fan Gryt en har heit en mem hinne. Se hat gjin lêst fan jildfergarderij, lit stean fan jildkoarts. Sy en Hette litte de sinten rojaal rôlje foar nije ynvestearingen yn ’t belang fan har sels ferwurven keapmanskip: se skaffe as ien fan ’e earsten yn Bitgum foar de hannelskontakten tillefoan oan – benammen ek foar de hannel nei ’t bûtenlân – en in diktafoan om de soannen hannelstalen leare te litten, se wreidzje it hûs út mei plak foar kantoar, litte twa nije pakhuzen sette, en om soks op te bouwen binne se foar harsels heel sunich. En it jild floeit op ’en doer nei it wurkfolk werom, binne Leen har heit en mem fan betinken. Se leverje ommers aloan mear wurkgelegenheid. ‘Hettema’ wurdt de grutste wurkjouwer yn Bitgum en omkriten.
Mar stean bliuwt de earmoed by oaren.

As de saaklike saak by Anne har beppesizzers te praat komt, wurdt dit as fansels oppeneard: beppe Anne hat mei har ekonomys ynsicht fiks bydroegen oan it op ’t kleed bringen fan ’t begjinkaptaal fan ‘Hettema’, mar se wie beslist net ynklauwerich en deun, krekt konsjinsjeus en eins ek wol gol-achtich foar har beppesizzers – en: beppe wie in leave frou en mem, en foar ús in héle leave beppe.
Oer alles hinne, from en gedwee: har betrouwen op God stiet fêst en giet troch. Har psalm: Want ik sil Him jitte loovje, de mannichfâldige ferlossing fan myn oanlit, en myn God, klinkt noch by de begraffenis fan har beppesizzer Dieuwke Hellema-Hettema op 16 juny 2014 te Hallum.

Noch in oar faset is dit: Hette en Anne meie graach mei oaren oer dat leauwen redendiele. Ek mei dy fan ‘de oare kant’. Sa komt de frijsinnich-herfoarme dûmeny Jan Sevenster [Skingen 1869-Epe 1949] dêr geregeldwei te jûnpraten. Se binne noch jong – en leeftiids genoaten. Sevenster wurdt besjoen as in Tolstojaan, lykas Leo Tolstoi wol er de Berchrede yn praktyk bringe – en dat wolle Hette en Anne ek, mar se binne leaver net folgers fan in weareldse lieder of in sterke of foarbyldich man as sadanich. Dûmeny ek net. Hy is himsels, hy is Tolstoi net, hy giet lykas Gryt har heit troch foar anargist, de goegemeente hat sa’t skynt yn alle lagen ferlet fan it opplakken fan in etiket. Anargist betsjut dochs wér striid, tsjin dit of dat. Gryt har heit, Sevenster en Hette en Anne wolle frij wêze. ‘Frijtinker’, is dat wat, etiketteplakkers?

As de tsjerkeried deroer kedize moat as se Sevenster wol of net beroppe sil, nimt syn foargonger Leendert de Baan – de reade dûmeny – it foar him op en hâldt dy út dat Sevenster dan wol net folle heil yn wetten sjocht, mar dat er him net mei polityk bemuoit. Dûmeny De Baan oertsjûget dêrmei de tsjerkerie en Sevenster wurdt sadwaande dochs oansteld as dûmeny yn Bitgum. Hy krijt de namme as  ‘jong modern’ of ien fan ’e ‘malkontenten’. Want Jan Sevenster jout him der net by del sa’t de weareld derhinne leit, hy leit de klam op ’e neifolging fan Kristus en safier binne wy noch lang net – dat belide Hette en Anne allyksa fansels, se wolle it ek oars ha en ek mei-inoar om har hinne de dingen dele. Har goede boeken binne fanâlds al generaasjes lang De navolging van Christus fan Thomas á Kempis en Christenreis naar de eeuwigheidfan John Bunyan. Jezus as foarbyld, seit dûmeny, ja én as ferlosser sizze Hette en Anne. Se komme dizze reade opljochter sa no en dan op ’e dyk tsjin, se geane dizze wiisnoas net út ’e wei – sa’t de measte fine grifformearden en de sogenaamde liberalen dogge – se ha ’t deroer. Se wolle mear faninoar witte.Roblox HackBigo Live Beans HackYUGIOH DUEL LINKS HACKPokemon Duel HackRoblox HackPixel Gun 3d HackGrowtopia HackClash Royale Hackmy cafe recipes stories hackMobile Legends HackMobile Strike Hack

Dûmeny is tsjin geweld en ropt midden yn ’e Grutte Oarloch yn 1915 mei syn kollega’s ds. Leendert de Baan (dan te Oentsjerk) en ds. J.F. van Dobben (fan Pietersbierrum) yn in Manifest op ta tsjinstwegerjen (yn septimber ûnderskreaun troch 178 minsken, in healjier letter troch 700). De trije dûmenys moatte òf in boete fan 75 gûne betelje òf in moanne sitte. De tsjerkfâdij wol de boete wol foar har rekken nimme, mar de mannen kieze foar de gefangenis. Sevenster ferklearret mei syn sachte krachten folút yn syn ferdigeningsrede: Als iemand vraagt: Wat moet ik als Christen doen in deze oorlogstijd: dan zeg ik – allereerst dat wapen wegdoen. As er yn juny 1916 frijkomt wurdt er mei jûchhei ynhelle en huldige op ’e boppeseal fan ’e Bitgumer herberch.  Soe er dat sels wol fijn fûn ha, al dy pûha? Pûha? Lit it folk asjeblyft gewoan feestfiere.

Hette en Anne hâlde har fier fan dy, yn har befining, ropperige populistise jûchheierij, oe se moatte der net oan tinke, se grize derfan – sokke stive minsken at wy ynwindich binne Goasse, seit har dochter Leen as jonge tsjin my. Wêrom wolle en kinne wy no nóch net dûnsje? – Wol allinne út ússels, en dan ek noch heel útbundich, mar net mei-inoar. Allinne allinne, omdat de oare net it echte antwurd dat wy hearre wolle jout? Dat is no nochris in echte kultuerfraach.
Hette en Anne betinke en oerwege oarsom by harsels yn har eigenste binnenkeamer stilwei en temûk: as wy dat yn praktyk brochten, alderearst dat wapen fuortdwaan. In oar teminsten net as rivaal sjen. En as wy dat allegearre mei-inoar opklearre ha feestfiere, dûnsje yn der ivichheid, wy kinne it ommers ek evensagoed dan tenei net litte.
Heare, de ‘saak’ is fan ús allegear mei-inoar.

Soe dûmeny ek Der Einzige und sein Eigentum fan Max Stirner (1844) of soksawat lêze? En soks oan Hette en Anne foarlizze? Hy rikkommandeart har wol ferskillende fan sokke boeken oan. En dy lêze se ek fan him, foar in part, net alhelendal út, de einkonklúzjes wol, en se nimme yn har op wat dûmeny har dy middeis even fluch meisin oanwiisd hat – want dizze aardige begeastere jonge fint wol it der gau mei har oer ha, jûn noch of moarnetejûn. Dy stikken lêze se jûns let wer – want se binne beide deis praktys mei har eigen hannel oan ’e gong.
Hette ken in mûlfol Dúts, troch syn saken. Mooglik ferdútst er syn Anne yn ’t Frysk wat dy Stirner foar ’t ferstân hat. Stirner opperet: Was soll nicht alles meine Sache sein. Vor allem die gute Sache, dann die Sache Gottes, die Sache der Menschheit, der Wahrheit, der Freiheit, der Humanität, der Gerechtichkeit /…/ endlich gar die Sache des Geistes und tausend andere Sachen. Nur meine Sache soll niemals meine Sache sein. Pfui über den Egoisten der nur an sich denkt!
Is de gemoedstastân fan ’e befynlike oerdwelmjende blydskip fan tapassing troch sa’n waarachtige geastelike neilittenskip – is dat sa.

Geandewei de 19e ieu is der op ’e nij in djippe kleau ûntstien tusken frijsinnigen en otterdoksen, grou en fyn. Min ofte mear – mar wer heel oars – lykas yn ’e 17e ieu tusken de rekliken en de presisen. De grouwen neame de finen ‘sa fyn as poppestront’. Oarsom ha de finen it oer ‘dy false tsjerke’ fan ’e grouwen. En wat dies meer zij. Se komme lang letterlik en figuerlik net byinoar. Hite hollen en kâlde herten. De twaspjalt yn ’e doarpen betsjut in ravyn fan wrok en haat en niid tusken besibbe minsken – bruorren en susters yn flesk en bloed en geast – yn alle opsichten.
Wat in selsskepen lijen.

Om dat lijen te trochbrekken wurdt betiden romte skept foar helder tinken en debat, of earst: harkjen nei-inoar. Sa ek yn it otterdokse hûs fan Hette en Anne, as se dy frijsinnige dûmeny Sevenster jûns geregeldwei op ’e praatstoel ha. As Anne – as frou sijnde – de wurden fan dizze beminnelike man sa iepenhertich ta har nimt en har eigen betochte beskamsume sieleroersels feilich by him stelt – en sy by harsels euvels weinimme kin as er har foarsichtich útleit dat it is ommers sawat fan je eigen goede sels is. En as Hette – as man sijnde – dizze proastige yn syn eagen aartsanargist ferheftich fan syn grifformeard replyk tsjinnet – dat komt oer. Sokke petearen binne hurd en tear. En dogge sear, mar helpe. En ferhelderje. Dat kin, omdat it betroud is en omdat dizze minsken inoar ynsjoch jouwe – en inoar troch de foaroardielen hinne werkelik kenne wolle. O wat skerpje dy inoar op. Tsjisse en Leen sitte der oan it begjin fan ’e jûn op har iepenst by, Minke hat har earkes op skerp – en Fokkebaaske boartet der krûpendewei no noch wat om hinne, hy moat ek hast op bêd, mar dat wol er net – letter wurdt dat jonkje de ynternasjonale matsjedoar fan ‘Hettema’.

As Sevenster yn 1918 nei in oare gemeente giet, komt er by har om ôfskie te nimmen. Tsjin Hette seit er: ‘Jo woenen oertsjûgje.’ En tsjin Anne: ‘Jo tsjûgen allinne.’
Lykwols, om even flink te generalisearen: Hette is yn ’e grifformearde doarpskultuer oer it generaal minder ‘wetich’ yn it geloof as syn mei-mannenbroeders fan ’e ‘Lytse tsjerke’ – op ’e drege klaai yn Bitgum, se binne net oeral gelyk. En Anne hat in selsbewust eigenaardich eigen plak, ûnôfhinklik binne je noait – mar sa die se wol. Oars soe sa’n útsprutsen frijsinnige dûmeny by Hette en Anne ek net geregeldwei oer de flier komme, tink. Hette is op himsels allegeduerigen in frjemde apostel, sa’t fierderop yn dit epistel wol bliken dwaan sil – keapman-kalvinist en eins yn ’e grûn frijtinker, kin dat? En Anne?

Deselde niget oan debat is oerdroegen oan dochter Leen bygelyks. Se hat desennia letter in skalk each op ’e, neffens har betinken, belearende haadartikels fan Hindrik Algra yn it Friesch Dagblad, dy’t oars de toan set by de otterdokse kudde, Algra is de ‘paus’ fan ’e folchsume otterdoksy. Oer religy en dêrmei anneks machtsmeganismen, dy’t yn dizze rûnten oars gewoanwei as sadanich net beneamd wurde, wol Leen mei har neisten op ’e tekst: se wol witte hoe’t it sit, hoe belibbet dy oare dat, of bin ík dan sa apart? Se hat sa’n skerp sicht fansels – oaren neame soks achterdochtich – op sokke mannelike foaroansteanders, omdat dy sa wetich binne – mar se wol it sels ek mar al te goed witte, al wol se dat fan harsels net ha. Se freget: Wat tinksto dêr no fan? Hoe dochsto dat dan no yn ’e praktyk Goasse? Dêr is se noait mei ophâlden, gelukkich net. Se is sa’t skynt aldergeloks beslist net konsekwint yn har skalk each op wetige mantsjes.
Noch in iensidich foarbyld. Sa hat se har omkesizzer Doekele – ús heit, yn mannich each it protoptype fan in mannenbroeder – ek paradoksaal genôch al lang fan te foaren sketten en yn har hert sletten. Wylst dyselde bygelyks op advys fan dyselde Hindrik Algra syn âldste bern Geartrude en Gerben twingend ynstrueart om beslist net de boeken fan Gerard Kornelis van het Reve en Jan Wolkers ta har te nimmen. De arguminten dy’t syn kwekelingebern – se sitte dan beide op ’e kweek Marienburch te Ljouwert – oandrage oangeande algemiene ûntwikkeling skoot Doekele yn syn onfolkomen opwekke angst op gesach fan ’e grifformearde besonjes fan Algra eventjes radikaal fan tafel. Dat makket fansels dat dy boeken troch de gretige oankommende pedagogen deste better stik foar stik alhelendal útlêzen wurde, benammen dy passaazjes- yngeand. Oe wat binne dy op ’e hichte, gâns adekwater as Algra, lit stean as Doekele. En dat wit Doekele – mar al te goed. Der is yn dit stik fan saken helendal gjin sprake fan ûnoprjochtens oer en wer hear. Je witte it wol fan inoar, mar je sizze it mar net, no noch net, teminsten. Grou tsien jier letter hat Doekele syn stânpunten by syn jongste bern falikant bysteld, hy trochsjocht dy goedbedoelde bangpraterij yn dizzen dan al lang. Mar it spannende is der dan eins ôf. En it ferfeeld. It is foar oprjochte grifformearden plat genôch. Mar it literêre hâldt dy grifformearde geast mei dy geastige humor trochgeandewei yn beslach.

Oarsom hat Doekele as selsstannich tinker – hy wit likegoed dat je dat winliken noait wêze kinne – neat mei de religieuze en politike ideeën fan sokke opperteurs as Algra, al hoe graach as er dy persoanlik ek lije mei, hy is ommers sels ek sa, se binne beide fan de sabeare oprjochten en sadwaande heel beslist foar it iepenbiere debat en sa.  Mar rjochtstreeks kalvinisme stiet heaks op Doekele syn eigenste oekûmenise ynboarst.
Muoike Leen trochsjocht al ier har skerp bernebrein bewittende in soad bewustwêzen, tink. Wêrom is Leen mei har heldere kop en begearich liif en har grou stik jild eins noait in boask oangongen? En wêrom is Anne mei Doekele troud? Sa frijpostich en tagelyk sasear timide. Dy leafdefolle fitaliteit – dat je mei-inoar ien binne, ek bûten in houlikse steat. En geast is geast en bloed is bloed en ierdappels binne ierdappels en besit is mar besit.
Dat soe ik no noch wol ris witte wolle.

 

 

 

Ekonomys op- en delgean

BERLTSUMERDYK 3
Trije huzen oan ’e Alddyk oan ’e súdkant te Bitgum om 1915 hinne, dêr’t in hoart trije generaasjes Hettema lyk neistinoar wenje.
It meast rjochtse hûs (no Berltsumerdyk 5) lit Hetteboer as rinteniershûs sette yn 1857 (alhoewol’t er pas yn 1871 fan ’e pleats giet). Syn jongste soan – symboal fan nij, trochgeand libben – leit as jonkje fan trettjin de earste stien (de tinkstien sit yn ’e foargevel yn ’e midden alheel boppe-oan):
DE EERSTE STEEN/AAN DIT HUIS/IS GELEGD DOOR/TETMAN H. HETTEMA/DEN 20 MAART 1857.
Nei de dea fan Hetteboer wurdt it foar dy tiid riante hûs yn twaen splitst.

Links stiet it gerniersspultsje fan Hette syn soan Tsjisse en syn frou Minke Brugsma, mei yn it skuorke plak foar de fjildfruchten en it flaaksbraken. Yn it bûthúske is in stâl foar trije kij, in baarch, in stik of wat geiten en hinnen.
Hie Tsjisse syn heit yn ’e Hallumer mieden in feesteapel fan fyftich kij, Tsjisse is bedeeld mei in santjinde part dêrfan.

It middelste hûs is it ûnderkommen fan de oankommende keapman Hette Tsjisses en Anne van der Meer.
De huzen wjerspegelje suver it ekonomise op en del gean yn trije generaasjes.

Op ’e foto stiet Minke it meast links fan ’e grutte minsken. Tredde fan rjochts tusken buorlju en sa stiet Leen, dy’t har mem yn ’e earm hat. Dêrneist mei de hannen yn ’e side oerbuorfrou dragonder Tsjisse’ Tsjitske (Westra).

Yn har hearehûs oan ’e Vondelstrjitte te Ljouwert, dêr’t se letter moedersielallinne wennet hat Leen ynliste oan ’e muorre te hingjen:
Een huis van hout
Een huis van steen
Een woning groot
Een woning kleen
Bij schralen kost of overvloed
Zooals de Heer’ het geeft is ’t goed
Zoo slechts de Heere bij u woont
Uw arbeid met Zijn vreê bekroont
Al is uw woning dan een kluis
Hij maakt het tot een Koningshuis.

trije
Leen, Fokke en Minke op in kykje op ’e Nijstêd te Ljouwert by De Witte Beer. Soenen dy kollossale rynsk beroaze huodden fan ’e fammen sels wêze of meitsje se goede sier mei liend guod ter plekke fan ’e fotograaf mei syn p.r.-gefoel?

FOKKE
Fokke ferkent de omkriten op ’e billewein, mar hy krijt as ien fan ’e earste jonges fan syn leeftydsgenoaten yn Bitgum in fyts, wêrfan akte:

hus3
De Alddyk (no Berltsumerdyk 18) oan ’e noardkant omstrings 1916.
Fokke op ’e fyts, dêrneist syn susters Leen (links) en Minke, mei tusken har yn in Belgys famke, de evakuee Elza, yn Bitgum Like neamd.
‘Kun je Like hierop vinden?’ skriuwt Leen achterop ’e kaart. It lyts wyfke sjogge je ek al gau oer de holle. Wa soe foar Elza dy troetelnamme Like betocht ha?
It is midden yn ’e Earste Weareldoarloch. Sokke jonge evakuees wienen betiden al yn Nederlân ynboargere as se wer werom nei België moasten. Gauris gongen yn letter jierren brieven mei foto’s oer en wer. By de Hettema’s ek.
Lykle-om wenne links fan ’e linker doar (as dizze foto nommen wurdt is er allang wei)
(foto: ‘Uitgave van H. de Vries, Beetgum’)

motor
Hat Fokke in fyts, Tsjisse hat as ierdappelhanneler foar yn ’e fiere omkriten in ‘motor’ ta syn beskikking, en al gau ha de bruorren in auto oanskaft

auto1
B722 – Tsjisse achter it stjoer, Fokke sit derneist en hâldt him yn ’e gaten

auto2
De fergunning foar de T-Ford mei it nûmer B-722 wurdt ôfjûn op 15 maaie 1912 op namme fan Tj. Hettema; foar de auto mei it nûmer B-3608 komt in fergunning op 1 april 1919, dy wurdt oerskreaun op 17 juny 1922 op namme fan Fa. Hettema Zonen
lenm
Leen en Minke dogge noch net oan auto’s (Foto: De Jong, Ljouwert)

Nei Huzum
Mei de ierdappelhannel giet it foar de wyn. Hette en Anne ferfarre yn 1917 nei de Huzumerleane ûnder Huzum (nûmer 173, rjocht op ’e foto – , letter nûmer 16). Mei Leen en Fokke yn it soch – dy ha datoangeande neat yn te bringen, heel gewoan yn dy tiid. Sa is Hette tichter by de Ierdappelbeurs. En wenje oan ’e Huzumerleane jout status. Dêr ferkeare mear geseten lju en rintenierboeren mei-inoar. De húshâlding wennet yn it twadde hûs rjochts op ’e foto.

leane2
Foto: briefkaart Postma’s Boekhandel, Skrâns D 68, Huzum

Hette en Anne jouwe begjin tweintiger jierren – it giet evensagoed evenredich slûpendewei – it roer oer oan har soannen. De namme fan Hannelshûs Hettema feroaret yn Hettema Zonen en wurdt ynskreaun yn it hannelsregister op 23 juny 1922; op 23 desimber 1948 giet de firma oer yn Hettema Zonen N.V. De namme wurdt net Hettema & Zonen: Hette wol himsels wat weromlûke en sa stiet er dochs noch ymplisyt beneamd.

fisite
Privee-fisitekaartsje. Geandewei ferdwynt de T. yn H.T. Hettema: strykt grif net mei de moderne tiid

Hette keapet boulân besuden Bitgum, oan ’e Sânwei en yn it Hoarslân. Under oaren fan leaten fan de famylje Thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg, waans slot yn 1879 ôfbrutsen is en dy’t bûten Fryslân ferkeare. Dat abseïstisme makket dat se loskomme fan har ieuwenâld grûnbesit.
Hette keppelet lângebrûk oan lâneigendom. Tsjisse folget syn heit dêryn. Hy beleit fierders yn lân oan de westkant fan Ljouwert, yn it Ljouwerter Nijlân, oernommen besit fan de Ljouwerter patrisiërsfamylje Dorhout.
Dêr keapet er ûnder oaren in greidboerespul oan it Skieppedykje mei in dûbeld hûs derfoar (nûmer 7, letter 14-16). Fan maaie 1919 oant maaie 1927 hat er dêr in arbeider op as setboer. Tsjisse tinkt dat dy man dat wol yn ’e mars hat, hy jout him de kâns om foarút en it is fertroud. Mar it  foldocht Tsjisse net, want de man kin it net yn syn eagen, hy hat dat hast selsstannich buorkjen net yn ’e macht. Tsjisse sprekt de setboer dêrop oan – pynlik. De keardel jout ta dat it him net wurdt. In drama foar him, syn frou en bern, dy’t no werom nei Bitgum gean. Tsjisse ferhiert it spul tenei oan ûnderskate feehâlders.

(1922) Hettema Zonen

Tsjisse en Trui

Tsjisse  en Geertruida Offringa ferlove har. Trui is berne yn it saneamde Mantgumer húske oan ’e Swette ûnder Mantgum, de klokslach fan Easterwierrum (sjoch Hettema-stambeamke) .

En ik zeg het Heere. En ik kom.

trui

Se trouwe op 17 jannewaris 1917 te Ljouwert

trui2

hth1

trui8
It geniershûs yn Bitgum wurdt opknapt, boppe de foardoar troanet tenei in harkeniel. Neist it wenhûs komt in ierdappelpakhús, en letter noch ien. Op ’e foto  Trui (rjochts) mei lytse Djoke en in faam, dêr’t de namme net fan oerlevere is

hth5
It âlde wurdt fierhinne ôfbrutsen, wat brûkt wurde kin wurdt fansels brûkt en op ’e âlde fûneminten ferriist in heech wyt-bepleistere hearehûs. Op ’e foto Fokke (links) en Tsjisse Hettema. Se binne guon fan ’e earsten yn Bitgum dy’t in auto oanskaffe – of binne se de earsten? Ik haw it noch net útsocht, it kin my net safolle skele, mar je kinne it so wie so net faak genôch melde.

Dit is it bertehûs fan heel wat famylje: de bern fan Tsjisse en Trui (útsein Gosse), de âldste fjouwer bern fan Doekele en Anne en de trije bern fan Herman en Lyb en bern fan Piter Brouwer en Japke Graanstra

Der komt nij ljocht, in typmasine, in telefoan, in diktafoan – de foarrinder fan ’e bandrekorder. Tsjisse en Fokke leare mei dat apparaat in mûlfol Dúts en Frâns. Mei printkaarten wurdt reklame makke yn it Nederlâns, Dúts, Frâns en Italiaans (sjoch Hettema reklame).

Tsjisse wurket yntinsyf gear mei Fokke. Dy seit letter dat syn grutte broer syn bêste learmaster wie.
Foar syn trouwen yn 1930 wennet er in hoart by Tsjisse en Trui yn. De bruorren litte har jûns nei har sakelike besonjes graach troch Trui út stichtelike boeken foarlêze. Dy kristelike literêrebrije moat fan Trui trouwens wol wat om ’e hakken ha. Se ferdjippet har dêr mar wer ris yn. Se sjocht dy beide leave grutte jonges dy’t har mem betiid ferlearen oan har skurte sitten. Se kiest om de mannen temjitte te kommen bygelyks mei in oannimmelik net te dreech boek In Zijn arm de lammeren en jout dêr mei har sachtige mimyk en keunstige gedragen spraak in literêre draai oan, want dat kin se goed en dêr hat se no wol even nocht oan – en op dy keunstfoarm hat se yn har húsfroubestean ommers rjocht, fynt se sels. Se oefenet soks sá dat de triennen betiden by har beide skatten oer de wangen biggelje. En dat is de bedoeling. En dat behinderet dy kant fan ’e kâlde sakelju yn har ûnwittendheid gelukkich net, want it is hjir wol heel waarm fertroud by Trui. Se wit net fan ophâlden mei har keunstjes by dy foldongen keardels dy’t ûnder har eagen har mem ferlearen en by har ûnder har oangenaam tichteby fertellen bruorkes binne en bliuwe – Grutte en Lytse Broer, moatte se sels witte. Se binne itsels. En Trui hâldt dy Hettematsys foarduerend yn ’e gaten.
Dat is dan even hertslach op eventsjes hertslach? In patroan dat jierren wurket.

 

Anne ferstjert
Anne ferstjert yn 1926, sechstich jier.
Leen lit in onnoemmelik soad ôfdrukken meitsje fan sawol har memmes portretfoto as fan de foto fan har grêf, ornearre foar de fierdere famylje, freonen en kunde. Wat komme dêrfan nei hast hûndert jier noch in protte foar ’t ljocht út ferskillende hoeken, c.q. albums en doazen. Wat hat dat minske doe dêr op dat stuit in ferlet fan hân. En nei safolle desennia  komme de delslaggen dêrfan boppe.

aa
Foto: Obbema & De Bruin, Ljouwert

Gjin hier fan har holle
Op har stjerbêd lit Anne har dochters en skoandochter Trui belove om yn lingte fan dagen gjin hier fan har holle ôf te dwaan.
Yn ’e Bibel stiet beskreaun yn ’e brief fan Paulus oan de Korintiërs (Steatefertaling):
Want indien een vrouw niet gedekt is, dat zij ook geschoren worde; maar indien het lelijk is voor een vrouw geschoren te zijn, of het haar afgesneden te hebben, dat zij zich dekke. (1 Kor. 11: 6)
en:
Of leert u ook de natuur zelve niet, dat zo een man lang haar draagt, het hem een oneer is?
Maar zo een vrouw lang haar draagt, dat het haar een eer is; omdat het lange haar tot een deksel haar is gegeven? (1 Kor. 11: 14, 15)

Leen en Trui hâlde har libbenslang oan dat ûnthjit. Wat hie beppe Trui ôfgryslik lang hier – allinne de droegere puntsjes waarden wat byfike – mar net troch my fansels , dat die se sels tink. Wat roeken dy donkere lange hierren lekker as beppe dy op ’e âlde dei noch út de knot oer har rêch rûzjend los glydzje liet foar it op bêd gean.
By Minke rekket dy belofte yn ’e ferjittenis – en se lit har in kear knippe. As Leen en Trui dat elk foar oar mei in ferburgen skok oanskôgje sille se dat nea en te ninter ek mar mei ien inkeld wurd oan Minke fernimme litte. Wol oan inoar.

GREF

Anne krijt in moderne sark anneks belettering – nije styl. Lizzend, neffens tradysje yn Fryske boerefermiddens.
Guon fan ’e neiteam beneame sa’n bedekking as beswierlik: sa kin men der min wer ûnderút.

It grêfskrift:
RUSTPLAATS/VAN ONZE GELIEFDE/VROUW EN MOEDER/ANTJE V. D. MEER/ECHTGENOOTE VAN H. HETTEMA/GEBOREN TE MENALDUM/DEN 28 NOVEMBER 1865/OVERLEDEN TE HUIZUM/DEN 19 OCTOBER 1926/JOH. 14:1-3/

Nei Apeldoarn
Hette (63) trout in jier dêrnei – ta grut fertriet fan syn dochter Leen – mei de Noard-Hollânse dame Aafje Sluis (55) – fan ’Sluis Veevoeders, sinds 1823’ -, as widdo fan Jentjes Aukes Leenstra (earder skoallehaad op it Hearrenfean, sjoch Hettema-stambeamke). Mefrou Leenstra – foar de Hettema-bern, soms needtwongen , ’tante Aaf’ is ek festige oan ’e Huzumerleane. Mar needtwongen bedjippet dit hinnegean al gau yn ynbêde gollens, Aaf wurdt in wol hele leave leave frou foar har nije bern en har begearige tantesizzers  idem dito, mei útsûndering.

minke 19

Aaf lûkt – mei har trije bern – by Hette yn. Leen en Fokke fertrekke, se sette har nei wenjen oan de Fonteinstrjitte 75 yn Ljouwert.

Om Hette syn astmatise brongitis ferhúzje Hette, Aaf en har dochter Fien yn 1930 nei Apeldoarn. Hette keapet dêr in hûs oan de Koningin Hortenselaan, nûmer 9 (letter omnûmer nei 15). Hy beleit yn mear huzen: oan de Bas Backerlaan, de Loolaan en de Regentesselaan. By syn dea hat er op namme fan elk fan syn fjouwer bern in hûs yn Apeldoarn te stean – en in oargel, lykas beskreaun.

apel
Yn Apeldoorn, achterhûs op ’e Hortenselaan: Aaf en Hette mei de húshâlding fan dochter Minke. Fan links nei rjochts: pakesizzer Thom (op ’e rêch sjoen), tante Aaf, pakesizzer Hette, tante Leen Hettema, pakesizzers Maaike en Annie en dochter Minke Miedema-Hettema

bosk
By Apeldoarn yn 1932. Fan links nei rjochts: Hette Hettema, Thom en Maaike Miedema, Minke Miedema-Hettema, Annie en tante Aaf

tun
Wer in dei op stap, 11 augustus 1934: fan links nei rjochts: Tante Aaf, Leen Hettema, Annie Miedema, Gerrit Miedema (mei wite hoed), Hette Hettema (mei swarte hoed), Maaike, Hette, Minke Miedema-Hettema en Thom

Hette wol, ûnder oaren mei syn jierdei, al syn bern tagelyk rojaal útfanhûs hawwe kinne. Dêrfoar achtet er it hûs oan ’e Hortenselaan te lyts. De bern nimme har yntrek yn in hotel by sokke gelegenheden. Yn 1937 keapet Hette dêrom in royale filla, krêmkleurich mei restauraasje-grien houtwurk – dat fynt er moai, en hy lit it daliks fijn byhâlde -, oan de Regentesselaan nûmer 29.

regentlyts

Regentesselaan nûmer 29 yn ’e tritiger jierren. Oan ’e sydkant en achterkant is in serre.
It hûs hyt tsjintwurdich De Regentes. Oan ’e achterein is no in grutte útbou de tún yn. Under de namme Pluryn wenje dêr jongeren dy’t ortopedagogise begelieding krije. (Foto: Coda Archief & Kenniscentrum, Apeldoorn.) 

Dit is de lêste filla dy’t Hette en Aaf yn Apeldoarn bewenje. In gâns oar hinnekommen as Hette syn bertehûs en kreaze honk as boike yn Bitgum. Kreas: sjoch it haakte gerdyntsje en it kante stekje bygelyks. It is byhâlden.
(Sjoch ek haadstikje Ekonomys op-en-delgean.)

Hette ferstjert yn 1947 by syn dochter Leen te Ljouwert.

roubrief hette

Fokke regelet de útfeart fan syn heit. De garaazje fan Leen wurdt ynrjochte as roukeamer, de chapelle ardente. It begjin fan ’e lange plechtige begraffenisstoet fan ’e Vondelstrjitte nûmer 1 nei it tsjerkhôf Huzum nûmer 1 beslacht acht roukoetsen lutsen troch oerstarich traapjende Fryske hynders, alles mei swart beklaaid. It is deastil. No ja, útsein dy hoedene hoeven dan.
Yn ien fan ’e achterste gefolgen sitte Jannes Veenstra en Doekele Brouwer, hele oppassende oantroude pakesizzers yn spee, en yn har midden is tabetroud pake Hette syn leave pakesizzer Gosse. Under it riden binne de foarskriften dat it minsdom achte wurdt om – hast, mar dan ek hast – neat te sizzen. It is dus noch werkelik deadestil yn dat heimelike geheime donkere kombof. Mar de jonge Gosse begjint him te roeren, mear en mear beweechliker. Hy sjocht ynienen alles en alles as fermaaklik, skôget dy donkere kontoeren as hilarys. De foarsichtige fermoanningen fan syn oerdegelike oansteande famyljeleden op dizze útfeart fan syn eigen pake alhelendal. Hy skuort de deftige tichte pears-swarte kleedsjes mei de stive foarname kwastjes fan ’e tsjustere kabinesel samar fansiden. Resolút. Ljocht! Hy kipet gretich troch de behindige rútjes hinne en gaait lûd yn it mâle út, tsjin it tichte glês oan nei bûten ta. Wat er útropt fersteane Jannes en Doekele beide wol – net wurdlik.
As er ien fan de stiif ferkrompen troanys oan ’e oare kant fan ’e dyk yn syn eigenste earbiedich earbetoan – hoed ôf – lyk yn it oantlit skôget en ridendewei stadichoan foarbygean sjocht, is Gosse stil.

As Hette neigeraden neist Anne begroeven is, wurdt op ’e stien tafoege:
EN VAN ONZE GELIEFDE VADER/HETTE HETTEMA/GEBOREN TE MENALDUM/DEN 27 FEBRUARI 1863/OVERLEDEN TE LEEUWARDEN/DEN 4 JULI 1947/MAAR (BLIJ VOORUITZICHT DAT MIJ STREELT!)/IK ZAL, ONTWAAKT, UW LOF ONTVOUWEN,/U IN GERECHTIGHEID AANSCHOUWEN,/VERZADIGD MET UW GODD’LIJK BEELD./PS. 17:8./

Aaf ferfart yn maart 1948 – krapoan in jier nei Hette syn dea – nei Arnhem dêr’t har soan Piet wennet, se ferstjert dêr yn datselde jier by Piet en dy (Roemer Visscherstraat 7).
It opskrift op har tinkstien op It Hearrenfean is:
IN JEZUS ONTSLAPEN/ONZE LIEVE EN ZORGZAME/MOEDER/AAFJE SLUIS/1871-1948/KINDEREN LEENSTRA/

WURDT FUORTSET

Minke en Gerryt

Minke trout te Huzum op 8 maaie yn 1918 mei mei Gerrit Thomas Miedema, soan fan Thomas Meinderts Miedema en Maaike Karsjens Kalma, dy’t buorkje te Blessum (sjoch Hettema-stambeamke).

’d Ogen houdt mijn stil gemoed
opwaarts om op God te letten

minke 1

Ferloving Minke en Gerryt (Foto: F.O. Strüppert, Ljouwert)

minke2
Troufoto Minke en Gerryt (Foto: F.O. Strüppert, Ljouwert)

Minke en Gerryt buorkje op in bouboerspleats, Herema state op Dyksterhuzen ûnder Bitgummole (no Sirtemawei 6, ûnder Ingelum). Gerrit bout ek tulpen en hy hannelet allyksa yn ierdappels.
Op Dyksterhuzen wurde har bern geboaren: Thomas (Thom), de twilling Antje (Annie ) en Hette, Maaike (Zus) en Magdalena (Lenie).

hus11

Op ’e foto: f.l.n.rj.: Gerrit Thomas Miedema, Minke Hettes Hettema mei de lytse poppe – de âldste – Thom en omke Fokke Hettema.
(Foto: Jac. Bollegraf, Boschstraat 119, Winschoten)

minke5

Minke Miedema-Hettema, Thom, Hette, Maaike en Annie op Dyksterhuzen

minke 6
Hette, Thom, Annie en Maaike oan it gekjaaien

De húshâlding ferfart yn 1928 nei Oosterfroma op Westerhorn ûnder Lutjegast yn Grinzerlân, in greidpleats, mei bou.

minke11
Maaike en Annie op Oosterfroma, de molkbussen moatte nei Fisflyt, it hynder wit wêr’t dat is

minke 13
Hette yn ’e ierdappels, hy bekwaamt him letter yn it tulpekweken

minke7

minke9

Hettema stambeamke

hettema_stambeam

(1863-1947) Hette en Anne

As jonge hat Hette yn Bitgum de bynamme ‘Hette Does’. In does is in hûnesoart, mei krulhier. Hoe’t Hette syn skimpnamme skipet bliuwt noch in riedsel, hy hat yn alle gefallen gjin krullen. Syn skelnamme leit gefoelich, ek as er al wat âlder is. As er as jongfeint in kear it tsjerkeoargel wer bespilet en tusken it spul troch nei ûnderen kipet, loert in bysfeint nei boppen en artikuleart lûdleas: Does, Does, Does. De jonge hellet Hette helendal út syn geastelike steat, hy kin Hette net lilker krije. En dat wit er. Hy makket dêr in gewoante fan. Hette kin dêr boppe op dy kreake gjin kant út. Hy draait him alle kearen wer mei in ruk om, de rêch nei dy stjonkert ta. It tekenet Hette, de fint dy’t wit wat er wol kin ek oerémus wurde.tempat wisata di madiun

Wienen syn âldelju fergeastlike, Hette keart werom ta de saak. Hy is sa’t skynt foarlopich net fan doel om him te skikken yn strukturele jildkrapte, oanhâldend gemis fan bougrûn, lit stean om him oer te jaan oan oerdroegen sielepinigingen en erfskuld. Hjir sil sprake wêze fan bekearing, mar dan krektoarsom. Syn leauwen sidderet en bevet net foar it stoflike, mar jout it materiële krêft en stânfêstichheid. Hette syn libbensdevys is: Doe wel en zie niet om – mar o, wat hat hy wat fan syn behoeftige materiële learskoalle wat opstutsen: dat net wer! En oan syn spreuk keppelet er: Ora et Labora. Fan tapassing is allyksa: Hyltyd fierderop, de liifspreuk fan Karel V (Plus Ultra).
Hy hat ymposante plannen en himelhege ferwachtings, yn twadderlei opsicht. Hy sil oanpakke en dêroan keppele fanselssprekkend trochsette. It iene folget by him út it oare. Foar it faderlân wei hannelet er yn woartels, rapen, sipels, earte, beane, flaaks, en ierdappels. Hy krijt stevige ferkearing mei Anne Fokkes van der Meer út it buordoarp Menaam, dochter fan Fokke Durks van der Meer en Leen Harkes Taekema. Anne is kreas en har heit is gernier én ierdappelhanneler. Dat is geskikt.

Skande skande, sûnde sûnde
Hette bekent Anne yn ’e hite hei jitte foar it houlik. Anne rekket swier. Skande, skande, sûnde, sûnde. Se moatte skuld bekenne foar de tsjerkeried en dêrnei yn ’t iepenbier yn tsjerke foar de gehele gemeente. Op ’e knibbels, de holle bûgd, troch it stof. Anne sjocht der gjin ljocht noch heil mear yn. Hette nimt har op in jûn mei, achteryn de gong. Hy seit: ‘Gean no mei de rêch tsjin de muorre oan stean.’ Anne docht it. Hette seit: ‘Rin no achterút.’ Anne: ‘Dat kin net.’ Hette: ‘Dan kinst allinne mar foarút.’ Dit is wier gebeurd, neffens de famyljeferhalen, en it is net moaier makke as it is. In oare ferzy fertelt dat Hette Anne mei nei tsjerke nimt en har freget om tsjin de tsjerkemuorre oan stean te gean. It is opmerklik dat soksoarte ferhalen ek yn oare famyljes foarkomme, dat soe tsjutte kinne op in âld ritueel.

Anne is Nederlâns Herfoarmd. Dat is ek net bêst, al is se dan ek noch sa otterdoks as wat. De Hettema’s kinne net oars as deroerhinne stappe no’t se trouwe moatte. En se meie wol oer har, ferstannich en kapabel, en nettsjinsteande dy mishipte tsjerke en dy ferskrikkelike fleiselike misstap fan har eigen soan – want sa is ’t wol – is ’t likegoed in nommel frommis. By it trouwen giet Anne daliks oer nei de Ofskieden Gemeente fan Bitgum.

Diggelguod oan diggels
Anne hat in deftich âld seisdelich servys – tee- en kofjepantsjes en kopkes – urven fan har beppe Anne Tseards Fokkema (sjoch Kertiersteat Antje Fokkes van der Meer).
Har dochter Leen krijt dat kostber erfgoed fan har oer en dy jout dat ivichheden letter yn har trochtochte goederjouskens oan har muoikesizzer Anne Hettema – as dy midden yn ’e lytse bern sit. Anne is der yn har frêle jonkheid alhelendal mei fergulde en set it teare guod yn ’e moaie hege ljochte keamer op in himpen selsmakke taffeltsje fan har pake Hette, sa moai te sjen mei de sinne derop. Dêr sille se allegearre fleur oan beleve.
Wylst se yn har achteleazens har hannebinerkes yn dy ferbeane keamer net oan it mâltjirgjen wit, rekket mei ien swaai fan sa’n sacht berneearmke alles yn ien kear witwêrsanne oer de flier, it kwetsbere porslein leit yn stikken oer ’t karpet fersille. Anne is har rie te’n ein. As se it sjocht liket it as sykje dy skerven har krûpendewei op. Se taast der op ’e knibbels triljend nei, beweecht harsels om dizze mateary alle goed te dwaan – want o, wat is der fierders geastlik no allegearre wol net stikken – is dit wer in teken dat ik net goed bin? No ek al dit ienmalich stoffelike erfskip ferkrigen fan oer-oer-oerbeppe oan diggels. Se faget mei de fingers alles krampachtich byinoar. It snijt, se bloedt. Foar har oer stiet hommels dat ferstuivere jonge twamanskip: dy opspalke blauwe en brune berne-eagen. Nee sa kin ’t net bylkje. Mem is altereard mei bloed oan ’e hannen no wer gjin treflik eksimpel. Se stjoert se fuort.
De faam komt wer sûnder te klopjen de keamer yn.

At Anne dit muoike Leen sân dagen letter wol heel beskromme út har natuerlik Bitgum yn ’e Ljouwerter betochtsume entûraazje yn ’e hege keamer oanseit, wol dy har onmiddelik wol fergrieme. Mar dy ken har. At se Anne yn ’e eagen sjocht betteret dat fuort middelik des levens oer.
En se seit dat se dy faam eins dalik fuorbesjoere moatte soe, mei in goeie doffert, tink. Mar dat kinne se beide net oer it hert ferkrije.

De diggels hâldt Anne letterlik slommerjend jierrenlang aloan yn in tsjustere hoeke fan ’t dressoir ferburgen. En at se dy doarren temûk iepenlûkt rize de skerven figuerlik skrinend mei de skerpe punten foar har begruttelike skôgjende hele himelsblauwe eagen werkelik geandewei omheech, iepen en bleat yn it skrille ljocht fan it swarte gat fan doe, dy glânzgjende ferrinnewearde ingeltsjes yn krêm en sachtrôze âldporslein, yn har eigenste heimelike fealige skimerweareld net steurd fan wa dan ek, hast libbenleas tagedien oerinoar hinnebûgd as amper azemsykjende stervelingen – mar troch de sunige kieren hoeden sa no en dan even stilwei ûntweitsjend of sa. En dan dus ynienen, omdat ienkear yn ’e safolle tiid dy krochten ôfstoffe wurde moatte, steane se troch de iepenslaande doarren yn ljochtskyndei selsfoldien yn fol ornaat op – yn dit gefal eventueel sa: altyd en altyd wer en wer dy daamstege tsjûgen fan myn ûnachtsumheid fan hoefolle jierren her, yn it folle besef.

Dy eventuele skiednis sil ferholpen wurde. Dat kin. Dat behyplik kniesde spul wurdt op ´e âlde dei op it lêst mei eigen hannen yn helder tinken byinoar oplape en de net brutsene ingeltsjes stean tenei op in glêzene ûndergrûn ingelachtich lyk foar it oantlit fan de libbenen as spegels yn it kristallige deiljocht fan no, te pronk – evensagoed laitsje dy leave rôze lipkes de wittende yn al syn behelperichheid as in pias troch alle ieuwen hinne lyk yn ’t gesicht finaal út.

Hettema reklamekampanje

katernkaarten