Fa. P. & M. Braaksma

Cultura (1919-1922) en fierder

Non-koperators kopereare
Hette en Tsjisse hawwe yn ’e hannel in skalk each op koöperaasjes. Mar se arbeidzje – net frjemdgenôch – wol op mei oare partikuliere keaplju. Dat binne foar in part ek hearen dy’t yn Huzum tahâlde en setelje yn hearehuzen, en troch sibskip en kundskip mienskiplike saaklike belangen beëagje. Benammen in fertsjintwurdiger yn it bûtenlân dy’t syn talen ken is foar alle partijen fan belang. De promoasje fan ierdappels, mar ek fan flaaks en beane sjogge se sa fansels wol sitten. Se slaan de hannen yn-inoar. Oars binne it eins allegear mannen fan ‘Dat dogge wy sels wol!’, – gjin gedonder mei oerenlange bestjoersgearkomsten yn koperaasjeferbân, adviseurs dy’t it tsjil noch útfine wolle – goed bedoeld, dêr net fan, mar it past net. Nee, wy dogge itsels, effisjint, adekwaat en sûnder rûs. Mar alhoewol – nettsjinsteande dy ‘prinsipes’, se ha elk foar oar ferlet fan in fertsjintwurdiger yn ’t bûtenlân dy’t har ierdappels en as it even kin flaaks en beane yn ’e merk set – en wêr ha se yn ’t bûtenlân noch mear ferlet fan? Wy wolle wol leverje. In ûnbekende merk moat oanboard wurde. Dêr ha se mienskiplik har belangen by. En soks kinne se elk foar oar mar min foarelkoar krije en bestuiverje. Der moat foar har allegearre íén mienskiplike fertsjintwurdiger oansteld wurde, binne dizze yndividualistise partikulieren fan betinken. Ien dy’t foar allegearre goed prate kin, syn talen ken, hannelsgeast hat, aimabel is en suver op ’e graad – en der sin oan hat.  Dat beslút nimme se mei-inoar, dy eigensinnige Braaksma’s, dy Hettema’s, de Runia’s en de Van der Schaven -, de koöperative gearwurking krijt op praktise grûn syn beslach en resulteart yn maaie 1919 yn de ‘N.V. Handelsvereeniging ‘‘Cultura’’ – Handel in Landbouwproducten, Import-Export’, dy’t sit hat te Ljouwert – kommersjeel betocht en kedize, offisjeel plakhawwend likemin te Berltsum noch te Bitgum, dêr’t dizze hannelers har transaksjes dageliks útfiere.

cul fakt

It logo is artistyk, de belettering yn in soarte fan nije styl , en dan barok-achtich ynliste (argyf Minne Ruurds Braaksma, Ljouwert) De firmanten fan Cultura binne:
-Firma D.A. van der Schaaf Zn. te Ljouwert-Bitgum: dat binne Dirk Arjens van der Schaaf en syn soannen Doekle en Pieter
-Firma ‘P. & M. Braaksma Aardappel- en Groentenhandel, Import Export’, te Berltsum: de bruorren Pieter en Minne Braaksma
-H. Hettema, te Huzum: Hette Tjitzes
-T. Hettema, te Bitgum: Tjitze Hettes
-A.L. Runia, te Berltsum: Anne Leenderts (Berltsum 1870-)
-P.L. Runia, te Berltsum: Pieter Leenderts (Berltsum 1888-Ljouwert 1962).

De mannen kenne inoar mar al te goed, se komme út itselde fermidden, binne allegear grifformeard en A.R. (fan ’e Anti Revolutionaire Partij) en se binne óf famylje óf famylje fan famylje óf se wurde noch famylje (sjoch de ûnderskate fotoûnderskriften hjirnei). Soart siket soart. In útsûndering binne de Braaksma’s: dy hawwe gjin famyljebannen mei de Hettema’s, Runia’s en Van der Schaven. En se binne fan hûs út frijsinnich doopsgesind. Wie heit Ruurd meilibjend minnist, Piter en Minne reitsje wat yn ’e diaspora, seit pakesizzer Minne. Mar it akkordeart. Apart? By ien op ien werpt yndividualistise gearwurking yn kollektyf ferbân syn fruchten ôf. Tusken seniorferkeaper Tsjisse Hettema en junioarferkeaper Ruurd Braaksma resulteart dat yn lukrative hannelskontrakten – en freonskip.

CULTURA BOATSJEFARRE
Ruurd Minnes Braaksma en Piter Leenderts Runia oan it boatsjefarren by de âlde helling te Berltsum (1921) (foto: argyf Minne Ruurds Braaksma, Ljouwert)

SCHAAF DA3
Dirk Arjens van der Schaaf Sr. (Bitgummole 1844-Huzum 1923). Hy resideart sûnt 1913 yn ’e Ferlingde Skrâns te Huzum en letter oan ’e Huzumerleane (no nr 30), dêr rinteniert er net allinne: hy hannelet ek troch yn poaters, lykas syn jongere kompaan Hette Hettema dy’t dêr allyksa op ’e âlde dei warber tahâldt (foto: J.H. Slaterus, Langemerkstrjitte, Ljouwert)

SCHAAF DOEKLE EN ANNE
Doekle Dirks van der Schaaf (Bitgummole 1873-Ljouwert 1956) en syn frou Anna Leenderts Runia (Berltsum 1877-Ljouwert 1938)(foto: Obbema & De Bruin, Ljouwert/Snits).
Doekle wurdt de direkteur fan Cultura. Hy is ierdappelkeapman yn ’e Skrâns te Huzum, letter te Ljouwert en gemeenteriedslid en wethâlder foar de Anti Revolutionaire Partij fan Ljouwerteradiel en lid fan ’e Provinsjale Steaten. Anne is in suster fan de meifirmanten Anne en Piter. Har âldste dochter Yf trout mei Fokke Hettes Hettema.

SCHAAF PITER
Pieter Dirks van der Schaaf (Bitgummole 1880-1938) boer en ierdappelkeapman op syn âlderspleats (no J.H. van Aismawei 84) (foto: J.H. Slaterus, Langemerkstrjitte, Ljouwert)

BRAAKSMA RM
Ruurd Minnes Braaksma, Junior-ferkeaper fan Cultura. Hy krijt byles yn frjemde talen te Berltsum en Ljouwert en fierders is de praktyk syn bêste learmaster

HETTEMA HETTE TJ SR 60SM
Hette Tjitzes Hettema

HETTEMA TH 4h
Tjitze Hettes Hettema, Senior-ferkeaper fan Cultura. Junior-ferkeaper meldt dat er in soad fan Senior opstekt

cultura brief4
cultura brief1cultura brief2

BRAAKSMA MINNE RUURDS
De firma Braaksma hat fan ’e leden fan hannelsferiening Cultura de âldste papieren. Minne Ruurds Braaksma (Berltsum 27 maart 1852) rjochtet de firma M. Braaksma & Zonen op yn 1888, tsien jier earder as hannelshûs Hettema (foto: argyf Minne Ruurds Braaksma, Ljouwert)
Neffens Minne syn pakesizzer Minne Ruurds Braaksma gean foar de Twadde Weareldoarloch op syn meast wol tûzen wagonladingen poaters op transport. Ien wagon is gau sa’n 20 ton, sokke ôfnimmers kinne helpe. De wegen fan Piter en Ruurd skiede neigeraden. Piter spekuleart sûnder dat er fêstichheden achter de hân hat en hy moat dat mei in fallisemint bekeapje. De ferhâlding tusken de bruorren wurdt lykwols net fersteurd.
Minne Ruurds Braaksma oer syn omke: Hy woe by net ien skuldeasker yn ’t kryt stean bliuwe. Om al syn skulden te fereffenjen ferkocht no er al syn eigen fêstichheden, hûs, bedriuwsgebouwen en lân. Kinne je neigean, ien fan ’e rykste manlju fan Berltsum. Foar op ’e fyts hie er in bak mei sinasappels en dêr gong er mei by de doarren lâns. Yn eigen doarp! De lju moasten wol daliks betelje. Sa is hy der noch min ofte mear boppe-op kommen. Dat twingt respekt ôf.

BRAAKSMA BRIEVEHAAD
Brievehaad út ’e tritiger jierren (argyf Minne Ruurds Braaksma, Ljouwert)

It startkapitaal fan Cultura dat troch de firmanten mienskiplik ynlein wurdt is net minder as 200.000,00 gûne. Cultura hat in droegerij en pakhuzen by de âlde feiling yn Berltsum. De droegerij tsjinnet wierskynlik foar it droegjen fan beane, dêr’t neist flaaks en ierappels ek yn hannele wurdt.

Promotor Ruurd Minnes Braaksma

Cultura hat hannelskontakten yn Frankryk, België, Silezië, East-Dútslân, Tsjechoslowakije, Ingelân en Skotlân. Algemien fertsjintwurdiger en betûft hannelsreiziger Ruurd Minnes Braaksma docht fan syn reizen nei Grut Brittanië skriftlik minisjeus ferslach oan syn meifirmanten. Yn Grut Brittanje strikt er ôfnimmers  yn Londen, Liverpool, Glasgow, Edinburgh, Leith en Dundee.

BRAAKSMA RUURD SILHÛET
Sylhûet fan Ruurd, knipt yn Wenen op ien fan syn hannelsreizen yn 1921
(argyf Minne Ruurds Braaksma, Ljouwert)

Yn in notysjeboekje hâldt Ruurd in deiboekje by.

Maandag 7 Nov. [1919]: Smorgens uit Leeuwarden naar Rotterdam waar ik om 12 uur aankwam half drie gegeten met Leendert [Runia, sjoch fierderop] en toen vissen gehaald. S’avonds 10 uur op de boot. Die Dinsdagmorgen na een storm op zee meegemaakt te hebben en vreselijk zeeziek geweest toen om 8 uur in Harwich aangekomen [?]

Hy beskriuwt û.o. in hannelsreis fan 7 oant 19 novimber nei Ingelân en Skotlân, benammen om flaaks oan ’e man te bringen. Dat liket net sa suksesfol.

10 novimber: Smorgens eerst bij Nibets [?] geweest, ook mis had genoeg Egyptisch vlas voor de helft en Russisch handelde [?] anders wel in het vlas maar men kon het niet kwijt aan de spinners.

(Ut de hannelsferslaggen komt hjir letter mear ynformaasje)

 

hettema briefkaarta
Ruurd krijt in oarder troch fan mei-firmant Hette Hettema
(argyf Minne Ruurds Braaksma, Ljouwert)

BRAAKSMA RUURD MINNES + HARLEY
Ruurd mei syn Harley ûnder Aldeleie. Twa Borgers op ’e sitting
(argyf Minne Ruurds Braaksma, Ljouwert)

Knipsel
Ruurd is gauris op hannelsreis mei Leendert Runia (Berltsum 1898-Ljouwert 1983), de âldste soan fan Cultura-firmant Anne Leenderts Runia. Leendert is yn 1925 troud mei Baukje (Bauk) van der Schaaf (Bitgummole 1902-Ljouwert 1934) en yn 1936 mei har âldste suster Jitske (Jikke) van der Schaaf (Bitgummole 1896-Ljouwert 1984), dochters fan Arjen Dirks van der Schaaf, ierdappelkeapman te Bitgummole en âldste broer fan Doekle en Piter.
(argyf Minne Ruurds Braaksma, Ljouwert)

Leendert is meifirmant fan de Firma Runia-Van der Schaaf te Ljouwert, yn- en eksport fan setierdappels. Syn sakepartners binne syn sweagers Dirk Arjens van der Schaaf, ierdappelkeapman te Ljouwert, en Sybren Arjens van der Schaaf, ierdappelkeapman en -kweker te Bitgummole.
Durk (Bitgummole 1900-Ljouwert 1971) is troud mei syn nicht Baukje Synes Nauta, dochter fan Maaike Dirks van der Schaaf en Syne Wybes Nauta.

Sybren van der Schaaf (Bitgummole 1903-1981) rjochtet yn 1951 de kwekersorganisaasje FOBEK op – Foar Boer En Keapman. Hy is direkteur oant 1971, syn soan Durk folget him dan op. (Sjoch letter fierderop.)

SCHAAF ARJEN DOUWES
In oare hannelskompaan fan Ruurd Braaksma is Arjen Douwes van der Schaaf, neamd ta ûnderskie fan syn neef Arjens Durks: AD (Bitgummole 1892-Ljouwert 1949), ierdappelkeapman, soan fan Douwe Arjens van der Schaaf (Bitgummole 1843-1917), gernier en ierdappelkeapman te Bitgummole, en  fan Grietje Tjeerds Runia. Arjen syn dochter Rigtje (Richt, Bitgummole 1928-Kruiningen) trout mei Hette Tjitzes Hettema (sjoch fierderop)
(foto: J. Dwinger, Grêftswâl 9, Ljouwert)

SCHAAF VAN DER DOUWE ARJENS        RUNIA GRIETJE PIETERS

De âlden fan Arjen Douwes van der Schaaf: Douwe Arjens en Kike Runia; Gryt waard ‘Kike’ neamd: in flaainamme foar Grytsje
(foto: J.H. Slaterus, Ljouwert)

In ‘hannelsreis’ dy’t Ruurd en Arjen noait wer ferjitte sille, is dy yn ’e Twadde Weareldoarloch, op ’e fyts nei België. Se ha berjocht krigen dat skippen mei in lading setters fan har ferdwûn binne, mooglik binne se sinke litten. Ien fan ’e skippen hyt Go Ahead. Se fine har hannel net werom, mar dat kin har al neat mear skele: it aaklikste fan ’e reis bliuwt it byld fan al dy liken dy’t hjir en dêr samar oan ’e kant fan ’e dyk lizze. Dat!

Nei de oarloch krije se wat fergoede út de herstelbetellingen, sadat de strop achternei net iens grut is. Mar dat aaklike byld, dat bliuwt.

Untbûn en ferbûn, en lekker ite
Set de stânfêstige ûndernimming Cultura breed út ein, de krigele firmanten ûntdekke geandewei dat se dochs wer saken foar eigen rekken dwaan wolle. Dizze yndividualisten ûntbine yn folsleine oerienstimming har koöperaasje op 1 juny 1922. Se gean wer har eigen wegen, allyksa oer de grinzen hinne. Sans rancune – as it sa útkomt skewiele se inoar yn ’e fierdere hannel.

Mei nocht en wille. Se geane mei-inoar tenei lekker út te iten. De eardere koöperators yn Cultura-ferbân litte it har goed smeitsje, mei-inoar as partikuliere keaplju en kwekers en mei oare kopstikken út de hannel. Yn it argyf fan Cultura, berêstend by Minne Ruurds Braaksma te Ljouwert, binne ytlike menukaarten bewarre.

menu3menu4

Hjirboppe in menu út 1939 mei derachterop de hantekeningen fan: Tjitze Hettema, Pieter Braaksma, G.F. Elzinga fan Stiens, Erzo Gerrit Luttmer fan Stadskanaal, Sybren van der Schaaf fan Bitgummole, Hendrik de Haan, firmant fan ’e firma Siegersma & De Haan te Berltsum, Hilbrand Brandsma, fan H.J. Brandsma & Zn te Stiens, en Freerk H. Siegersma. Dy hantekeningen stean allegear deselde kant út, se ha deselde niging nei opgeand-meigeand-rjochts-omheech; yn hannelsopsicht: net wjerstribbich ûnderinoar, mei-inoar opereare. Tsjut dat op mienskiplike gesanten, of besibbe geasten? Fiif fan ’e acht ha in streek ûnder har statement set.

Yn ’e kantline wurdt noteard: Weer een weddenschap tussen Luttmer en Tj. Hettema (en wedzjen wie eins oars net sa wiis foar minnisten en grifformearden).

Erzo Luttmer (Sappemeer 1890-Ljouwert 1940) is ien fan ’e foaroansteande ierdappelpommeranten, hy is eksporteur fan ierdappels en sipels te Stadskanaal, benammen nei Ingelân en Dútslân en hy hat dêrneist in fleiswarefabryk.

MENU HANTEKENINGEN
Op ’e achterkant fan dizze menukaart is wer sprake fan in weddenskip. De hantekeningen binne fan: Erzo Luttmer, Tjitze Hettema, Sybren van der Schaaf, Ruurd Braaksma en Ritske Tulner fan Firma Tulner & Zn, letter Tulner & De Vries te St. Anne 

BRAAKSMA MENU 1940BRAAKSMA MENU 1937 KRASNAPOLSKYBRAAKSMA MENU 1939
BRAAKSMA MENU 1933BRAAKSMA MENU 1936
Lekker ite en drinke, it goede libben ek yn krisistiid (1933) en likegoed mei in driigjende oarloch yn ’t fizier (1940)

Knipsel
De Nederlandsche Bond van Aardappelhandelaren fiert in jubileum yn 1927. De Cultura-keaplju c.s. binne fan ’e partij. Bestjoerslid Yme C. Schuitmaker (Frjentsjer 1877-Ljouwert 1961), ierdappelhanneler te Ljouwert, makket mannich lieten foar de feestjûn. Schuitmaker skriuwt neist syn wurk as ierdappelkeapman mear as fjirtich Fryske toanielstikken en revu’s, faak mei in maatskiplik fraachstik as tema
(argyf Minne Ruurds Braaksma, Ljouwert)

De eardere firmanten fan Cultura sitte foar in part en mei-inoar yn organisaasjes oangeande de ierdappelhannel, lykas yn de Stichting Nederlandsche Bond van Exporteurs van Aardappelhandelaars (B.E.A.). As de foarsitter G.C.C. Sievers yn 1944 yn Den Haach ferstjert, sette de bestjoersleden in advertinsje yn ’e lanlike kranten ‘Met groote droefenis geven wij hierdoor kennis’: J. Bekius (dir. fan de ZPC) te Ljouwert, Tjitze Hettema te Bitgummole, R.W. Janssen te Roosendaal, W. Oliemans te Hilligersberg en Ritske Hendriks Tulner te St. Anne.

CULTURA BOND
Yn 1933 wurdt de Firma M. Braaksma & Zonen te Berltsum lid fan ’e Vereeniging van Friesche Exporteurs van Plantaardappelen. Tekene troch Ruurd Minnes Braaksma en it bestjoer Tjitze Hettema, foarsitter, Ritske Tulner, sekretaris, Dirk Arjens van der Schaaf, penningmeester, Ruurd Braaksma en Marten Pieters van Dijk fan Maison Martin, ierdappeleksport te St. Anne (de Frânse namme fan Marten syn hannelshûs hat alles te krijen mei de hannel op Frankryk)
(argyf Minne Ruurds Braaksma, Ljouwert)

BEURSGEBOU
De Beurs te Ljouwert, om 1925 hinne (boud yn 1880, arsjitekt Thomas Romein).
De keaplju har betroude honk yn ’e hannel (yllustraasje: internet)

CULTURA IERDAPPELBEURS
De Ierdappelbeurs yn ien fan syn lêste dagen yn ’e tachtiger jierren fan ’e 20e ieu
(argyf Minne Ruurds Braaksma, Ljouwert)